Ο βίκος (Vicia sativa) είναι ένα από τα σημαντικότερα φθινοπωρινά κτηνοτροφικά ψυχανθή για τις ελληνικές συνθήκες. Μπορεί να αξιοποιηθεί ως χλωρή νομή, για βόσκηση, για σανό, για ενσίρωση, αλλά και για παραγωγή καρπού. Παράλληλα, ως ψυχανθές, έχει ιδιαίτερη αξία στην αμειψισπορά και μπορεί να βοηθήσει μια εκμετάλλευση να παράγει μέρος της πρωτεϊνούχας ζωοτροφής της στο ίδιο το χωράφι.
Η αξία του όμως δεν εξαρτάται μόνο από το ότι «είναι βίκος». Παίζουν μεγάλο ρόλο η ποικιλία, το στάδιο συγκομιδής, αν καλλιεργείται μόνος ή μαζί με σιτηρό, ο τρόπος συντήρησης και φυσικά ο τρόπος με τον οποίο θα ενταχθεί στο συνολικό σιτηρέσιο των προβάτων.
Ο βίκος μπορεί να δώσει πολύ καλή πρωτεϊνούχα χορτονομή, αλλά όσο προχωρά η ωρίμανση αυξάνονται οι ίνες και μειώνεται σταδιακά η πεπτικότητα. Για αυτό το στάδιο συγκομιδής είναι καθοριστικό για την τελική ποιότητα της ζωοτροφής.
Τι είναι ο βίκος
Ο κοινός βίκος (Vicia sativa) είναι ετήσιο ψυχανθές με αναρριχώμενη ανάπτυξη. Είναι είδος πολύ διαδεδομένο στη Μεσόγειο και χρησιμοποιείται εδώ και πολλά χρόνια ως κτηνοτροφικό φυτό.
Στην πράξη μπορεί να αξιοποιηθεί με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους:
- ως χλωρή νομή,
- με άμεση βόσκηση,
- ως σανός,
- για ενσίρωση,
- για παραγωγή καρπού,
- ως χλωρή λίπανση,
- και σε μίγματα με σιτηρά.
Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που ο βίκος έχει μεγαλύτερη πρακτική αξία από μια καλλιέργεια που προσφέρει μόνο έναν τρόπο αξιοποίησης.
Γιατί ενδιαφέρει τον προβατοτρόφο
Ο βασικός λόγος είναι η δυνατότητα παραγωγής πρωτεϊνούχας ζωοτροφής μέσα στην ίδια την εκμετάλλευση. Ο βίκος δεν αντικαθιστά αυτόματα τη σόγια ή οποιαδήποτε άλλη πρωτεϊνούχα πρώτη ύλη, αλλά μπορεί να μειώσει την ανάγκη αγοράς μέρους της πρωτεΐνης όταν παράγεται και χρησιμοποιείται σωστά.
Το Feedipedia αναφέρει ότι ο φρέσκος βίκος στο πρώιμο στάδιο άνθησης μπορεί να φτάνει περίπου στο 24% ακατέργαστη πρωτεΐνη επί ξηράς ουσίας, ενώ ο σανός βίκου έχει κατά μέσο όρο περίπου 20% ακατέργαστη πρωτεΐνη επί ξηράς ουσίας. Οι τιμές όμως μεταβάλλονται σημαντικά ανάλογα με το στάδιο κοπής και τις συνθήκες παραγωγής.
Αυτό σημαίνει ότι το παλιό «ο βίκος έχει μέχρι 34% πρωτεΐνη» δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σαν γενικός κανόνας. Η πραγματική σύσταση της ζωοτροφής πρέπει να επιβεβαιώνεται με ανάλυση ζωοτροφής, ειδικά όταν ο βίκος θα συμμετέχει σε σημαντικό ποσοστό του σιτηρεσίου.
Συνθήκες ανάπτυξης
Ο βίκος προτιμά σχετικά ήπιες θερμοκρασίες και είναι προσαρμοσμένος σε μεσογειακά περιβάλλοντα. Μπορεί να αναπτυχθεί σε αρκετούς τύπους εδάφους, όμως προτιμά εδάφη καλά στραγγιζόμενα και μέσης έως καλής γονιμότητας.
Η καλή στράγγιση είναι σημαντική. Ο βίκος δεν ευνοείται από παρατεταμένη κατάκλυση ή πολύ κακή αποστράγγιση. Αντίθετα, είναι κατάλληλος για πολλά ξηρικά συστήματα, αρκεί να υπάρχει επαρκής υγρασία για σωστό φύτρωμα και εγκατάσταση.
Σε περιοχές με ήπιους χειμώνες μπορεί να εγκαθίσταται το φθινόπωρο. Σε περιοχές με πολύ χαμηλές χειμερινές θερμοκρασίες η εποχή σποράς πρέπει να προσαρμόζεται στις τοπικές συνθήκες, στην ποικιλία και στον κίνδυνο παγετού.
Βίκος και αμειψισπορά
Ο βίκος έχει σημαντικό ρόλο στην αμειψισπορά επειδή, ως ψυχανθές, συνεργάζεται με αζωτοδεσμευτικά βακτήρια στις ρίζες του και μπορεί να μειώσει την εξάρτηση του συστήματος από αζωτούχα λιπάσματα.
Μπορεί να ακολουθήσει σιτηρά ή άλλες εξαντλητικές καλλιέργειες και αποτελεί καλό προηγούμενο για επόμενη καλλιέργεια σιτηρού.
Δεν είναι καλή πρακτική να επαναλαμβάνεται συνεχώς στο ίδιο χωράφι χωρίς σχεδιασμένη αμειψισπορά. Η συνεχόμενη καλλιέργεια ψυχανθών στο ίδιο αγροτεμάχιο μπορεί να αυξήσει προβλήματα από ασθένειες, εχθρούς ή ζιζάνια.
Σπορά του βίκου
Η ποσότητα σπόρου και η εποχή σποράς δεν πρέπει να δίνονται σαν μία σταθερή συνταγή για όλη την Ελλάδα. Εξαρτώνται από:
- την ποικιλία,
- το βάρος του σπόρου,
- τη βλαστικότητα,
- αν η καλλιέργεια είναι καθαρή ή μίγμα,
- αν ο στόχος είναι σανός, βόσκηση ή καρπός,
- τον τρόπο σποράς,
- και τις τοπικές εδαφοκλιματικές συνθήκες.
Σε μίγμα με σιτηρό, η ποσότητα σπόρου κάθε είδους πρέπει να προσαρμόζεται ώστε ούτε το σιτηρό να «πνίξει» τον βίκο ούτε ο βίκος να πλαγιάσει υπερβολικά.
Βίκος μόνος του ή μαζί με σιτηρό;
Στην πράξη, ο βίκος συχνά καλλιεργείται μαζί με:
- βρώμη,
- κριθάρι,
- τριτικάλε,
- ή άλλο χειμερινό σιτηρό.
Ο συνδυασμός έχει αρκετά πλεονεκτήματα. Το σιτηρό λειτουργεί σαν στήριγμα για τον αναρριχώμενο βίκο, περιορίζει την επαφή της χορτομάζας με το έδαφος και μπορεί να διευκολύνει τη συγκομιδή. Παράλληλα αυξάνει την παραγωγή ξηρής ουσίας και προσθέτει περισσότερη ενέργεια στη συνολική ζωοτροφή.
Ο βίκος, από την άλλη πλευρά, βελτιώνει την πρωτεϊνική αξία του μίγματος. Έτσι δημιουργείται μια πιο ισορροπημένη χορτονομή από ό,τι με ένα καθαρό σιτηρό.
Βίκος για σανό
Ο σανός είναι μία από τις σημαντικότερες χρήσεις του βίκου.
Το κρίσιμο σημείο είναι η συγκομιδή. Πολύ πρώιμη κοπή μπορεί να μειώσει την τελική απόδοση, ενώ πολύ καθυστερημένη κοπή αυξάνει τις ίνες και μειώνει την πεπτικότητα της χορτομάζας.
Το Feedipedia αναφέρει ότι στο στάδιο της άνθησης ο σανός βίκου μπορεί να έχει περίπου 20% ακατέργαστη πρωτεΐνη επί ξηράς ουσίας, αλλά η θρεπτική αξία μειώνεται όσο ωριμάζουν οι βλαστοί και τα φύλλα.
Στην πράξη, η κατάλληλη στιγμή εξαρτάται από τον συμβιβασμό που θέλουμε μεταξύ:
- απόδοσης,
- πρωτεΐνης,
- πεπτικότητας,
- ποσοστού φύλλων,
- και ευκολίας ξήρανσης.
Βόσκηση βίκου
Ο βίκος μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για άμεση βόσκηση. Όπως όμως συμβαίνει με κάθε πλούσια χλωρή νομή, τα ζώα δεν πρέπει να περνούν από φτωχή ξηρή διατροφή σε μεγάλες ποσότητες νεαρής χλωρής βλάστησης απότομα.
Η μετάβαση πρέπει να γίνεται σταδιακά και να υπάρχει διαθέσιμη κατάλληλη χονδροειδής τροφή. Η συμπεριφορά του κοπαδιού και η κατανάλωση πρέπει να παρακολουθούνται ιδιαίτερα τις πρώτες ημέρες.
Για τη συνολική διαχείριση της βόσκησης δείτε τον οδηγό: Λειμώνες για πρόβατα: σπορά, διαχείριση και βόσκηση.
Βίκος για ενσίρωση
Ο βίκος μπορεί να ενσιρωθεί, αλλά η ενσίρωση καθαρού ψυχανθούς είναι γενικά δυσκολότερη από την ενσίρωση ενός φυτού πλούσιου σε ζυμώσιμα σάκχαρα, όπως το καλαμπόκι.
Ο λόγος είναι ότι ο βίκος μπορεί να έχει σχετικά χαμηλότερη συγκέντρωση υδατοδιαλυτών σακχάρων και μεγαλύτερη ρυθμιστική ικανότητα. Αυτό μπορεί να δυσκολέψει την ταχεία πτώση του pH.
Για αυτό συχνά βοηθούν:
- η σωστή περιεκτικότητα σε ξηρά ουσία,
- η προμάρανση όταν χρειάζεται,
- η πολύ καλή συμπίεση,
- η άμεση αεροστεγής κάλυψη,
- και η ανάμιξη με κατάλληλο σιτηρό.
Μίγματα βίκου με βρώμη, κριθάρι ή τριτικάλε μπορούν να είναι ευκολότερα στην ενσίρωση από τον καθαρό βίκο, επειδή το σιτηρό προσφέρει περισσότερους υδατάνθρακες και βελτιώνει τη δομή της χορτομάζας.
Δείτε αναλυτικά: Ενσίρωμα για πρόβατα: ποια φυτά χρησιμοποιούνται και πώς γίνεται.
Βίκος για παραγωγή καρπού
Ο καρπός του βίκου μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πρωτεϊνούχα πρώτη ύλη, αλλά δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν «σόγια ελληνικής παραγωγής» ή να αντικαθιστά άλλες ζωοτροφές κιλό προς κιλό.
Η θρεπτική του αξία διαφέρει και οι σπόροι περιέχουν αντιδιατροφικούς παράγοντες. Στα μηρυκαστικά μπορούν να αξιοποιηθούν καλύτερα από ό,τι στα μονογαστρικά, αλλά και πάλι η ποσότητα πρέπει να καθορίζεται μέσα από σωστό σιτηρέσιο.
Δεν χρησιμοποιούμε αυθαίρετα μεγάλες ποσότητες καρπού βίκου επειδή «έχει πρωτεΐνη». Η πραγματική ποσότητα πρέπει να βασίζεται στην ανάλυση του καρπού και στο συνολικό σιτηρέσιο.
Πότε κόβουμε τον βίκο;
Δεν υπάρχει μία ημερομηνία που να ισχύει παντού. Η κατάλληλη συγκομιδή καθορίζεται κυρίως από το στάδιο ανάπτυξης.
Όσο το φυτό είναι νεαρό:
- έχει υψηλότερη αναλογία φύλλων,
- υψηλότερη πρωτεΐνη,
- και μεγαλύτερη πεπτικότητα.
Όσο ωριμάζει:
- αυξάνεται η παραγωγή ξηράς ουσίας,
- αυξάνονται οι ίνες,
- μειώνεται σταδιακά η πεπτικότητα των βλαστών,
- και αυξάνεται η συμμετοχή των λοβών και του σπόρου.
Άρα η συγκομιδή είναι πάντα συμβιβασμός ανάμεσα σε ποσότητα και ποιότητα.
Πόσο αποδίδει;
Οι αποδόσεις του βίκου μπορούν να διαφέρουν πάρα πολύ ανάμεσα σε περιοχές και χρονιές. Το Feedipedia, βασιζόμενο σε μεσογειακά δεδομένα, αναφέρει αποδόσεις περίπου 1–6 τόνους ξηρής ουσίας ανά εκτάριο σε καθαρές καλλιέργειες ή μίγματα.
Δεν είναι σωστό λοιπόν να θεωρούμε ότι μια συγκεκριμένη απόδοση σε κιλά ανά στρέμμα είναι εγγυημένη. Επηρεάζεται από:
- βροχόπτωση,
- έδαφος,
- ποικιλία,
- ημερομηνία σποράς,
- ζιζάνια,
- λίπανση,
- ασθένειες,
- και στάδιο συγκομιδής.
Θρεπτική αξία του σανού βίκου
| Χαρακτηριστικό | Ενδεικτική μέση τιμή |
|---|---|
| Ξηρά ουσία | περίπου 90% ως έχει |
| Ακατέργαστη πρωτεΐνη | περίπου 20% της ξηράς ουσίας |
| NDF | περίπου 39% της ξηράς ουσίας |
| ADF | περίπου 29% της ξηράς ουσίας |
| Ασβέστιο | περίπου 14,5 g/kg ξηράς ουσίας |
| Φώσφορος | περίπου 2,9 g/kg ξηράς ουσίας |
Οι τιμές είναι μέσοι όροι από δείγματα του Feedipedia και δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αντί για εργαστηριακή ανάλυση της συγκεκριμένης ζωοτροφής.
Βίκος ή μηδική;
Δεν υπάρχει απόλυτη απάντηση.
Η μηδική είναι πολυετής και μπορεί να δώσει πολλές κοπές, αλλά έχει διαφορετικές απαιτήσεις σε έδαφος, νερό και διαχείριση. Ο βίκος είναι ετήσιος και εντάσσεται ευκολότερα σε αμειψισπορές με σιτηρά.
Σε μια εκμετάλλευση μπορεί να έχουν θέση και τα δύο: η μηδική ως σταθερή πολυετής πηγή χονδροειδούς ζωοτροφής και ο βίκος ως ετήσιο ψυχανθές για σανό, μίγμα, βόσκηση ή ενσίρωση.
Πότε έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο βίκος
Ο βίκος αξίζει ιδιαίτερα να εξεταστεί όταν:
- υπάρχουν ξηρικά χωράφια που καλλιεργούνται συνεχώς με σιτηρά,
- η εκμετάλλευση θέλει μεγαλύτερη ιδιοπαραγωγή ζωοτροφής,
- χρειάζεται ψυχανθές μέσα στην αμειψισπορά,
- υπάρχει ανάγκη για ποιοτικό σανό ή μίγμα χορτονομής,
- ή υπάρχει δυνατότητα παραγωγής μίγματος βίκου με σιτηρό για ενσίρωση.
Τι πρέπει να ελέγξει ο παραγωγός πριν τον χρησιμοποιήσει
- αν πρόκειται για καθαρό βίκο ή μίγμα,
- σε ποιο στάδιο κόπηκε,
- πόσο καλά ξηράθηκε ή ενσιρώθηκε,
- αν υπάρχουν μούχλες ή αλλοιώσεις,
- ποια είναι η πραγματική ξηρά ουσία,
- ποια είναι η πρωτεΐνη και οι ίνες,
- και πώς θα ισορροπήσει με τα υπόλοιπα συστατικά του σιτηρεσίου.
Πού εντάσσεται στο δίκτυο ζωοτροφών
Ο βίκος είναι ένα από τα βασικά φυτά του οδηγού Κτηνοτροφικά φυτά για πρόβατα.
Ανάλογα με τον τρόπο χρήσης του συνδέεται επίσης με:
- Λειμώνες και βοσκότοποι, όταν χρησιμοποιείται για βόσκηση ή σε μίγματα,
- Ενσίρωμα για πρόβατα, όταν προορίζεται για ενσίρωση,
- Ανάλυση ζωοτροφών, για έλεγχο της πραγματικής του θρεπτικής αξίας,
- και τον κεντρικό οδηγό Τι τρώνε τα πρόβατα.
Συμπέρασμα
Ο βίκος είναι πολύ περισσότερο από μία παλιά κτηνοτροφική καλλιέργεια. Είναι ένα ευέλικτο ψυχανθές που μπορεί να δώσει σανό, χλωρή νομή, βόσκηση, ενσίρωμα ή καρπό και ταυτόχρονα να ενταχθεί σε αμειψισπορές με σιτηρά.
Η πραγματική του αξία όμως εξαρτάται από το στάδιο συγκομιδής, τον τρόπο συντήρησης και τη σωστή ένταξή του στο συνολικό σιτηρέσιο. Για αυτό ο παραγωγός πρέπει να βλέπει τον βίκο όχι μόνο ως καλλιέργεια, αλλά ως μία συγκεκριμένη ζωοτροφή με μετρήσιμη ποιότητα.
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου