Ασθένειες προβάτων: συμπτώματα, ποσοστά θνητότητας, απώλειες και πρόληψη. Κάθε νόσημα παρουσιάζεται σε δική του πλήρη καρτέλα: δεν χρειάζεται να αναζητήσετε τα στοιχεία ζημιάς στο τέλος του άρθρου. Κάθε καρτέλα περιλαμβάνει και τις διαθέσιμες επιλογές αντιμετώπισης πέρα από τον εμβολιασμό· όλη η εξωτερική βιβλιογραφία βρίσκεται στο τέλος.
ΕΜΒΟΛΙΑ (έλεγχος 01/10/2026): όταν αναφέρεται εμπορικό εμβόλιο άλλης χώρας, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι διαθέτει ελληνική άδεια ή μπορεί να χορηγηθεί χωρίς κτηνίατρο. Πάντα ακολουθούμε την ισχύουσα Περίληψη Χαρακτηριστικών Προϊόντος (ΠΧΠ), τα προγράμματα των αρμόδιων αρχών και τις οδηγίες του υπεύθυνου κτηνιάτρου. Τα εμβόλια προλαμβάνουν/περιορίζουν νόσο· δεν θεραπεύουν ήδη άρρωστα ζώα.
Γρήγορη αναζήτηση με βάση τα συμπτώματα
| Τι βλέπω; | Τι να διερευνηθεί; |
|---|---|
| Πυρετός με δερματικά οζίδια | Ευλογιά, άλλα λοιμώδη/δερματικά αίτια. |
| Πυρετός, στοματικές αλλοιώσεις, διάρροια | Πανώλη, άλλες σοβαρές λοιμώξεις. |
| Οίδημα κεφαλής, σιαλόρροια, χωλότητα | Καταρροϊκός πυρετός, διαφορική διάγνωση. |
| Απότομη μείωση γάλακτος | Μαστίτιδα, λοιμώδης αγαλαξία, μεταβολικά αίτια. |
| Ξαφνικός θάνατος | Εντεροτοξιναιμία, δηλητηρίαση, άλλες οξείες αιτίες. |
| Διάρροια αρνιών | Κοκκιδίωση, κρυπτοσπορίδια, λοιμώξεις και διατροφή. |
| Αδυνάτισμα | Παραφυματίωση, νηματώδη, Fasciola, άλλα αίτια. |
| Αποβολή | Χλαμυδίωση, τοξοπλάσμωση, βρουκέλλωση, άλλα αίτια. |
| Κλίση κεφαλής/κυκλικές κινήσεις | Λιστερίωση και άλλα νευρολογικά αίτια. |
| Πριν από τοκετό, ανορεξία/αδυναμία | Τοξιναιμία κύησης, υπασβεστιαιμία, άλλα αίτια. |
- 1. Ευλογιά αιγοπροβάτων
- 2. Πανώλη μικρών μηρυκαστικών (PPR)
- 3. Καταρροϊκός πυρετός (Bluetongue)
- 4. Λοιμώδης αγαλαξία (Παρμάρα)
- 5. Λοιμώδες έκθυμα (Orf)
- 6. Εντεροτοξιναιμία
- 7. Κοκκιδίωση και νεογνικές διάρροιες
- 8. Παραφυματίωση (νόσος Johne)
- 9. Ηπατική διστομίαση (Fasciola hepatica)
- 10. Γαστρεντερικά νηματώδη
- 11. Χλαμυδίωση και λοιμώδεις αποβολές
- 12. Βρουκέλλωση (Μελιταίος πυρετός)
- 13. Μαστίτιδα (κλινική και υποκλινική)
- 14. Πνευμονίες
- 15. Λιστερίωση
- 16. Ποδοδερματίτιδα και χωλότητα
- 17. Μυϊκή δυστροφία – νόσος λευκού μυός
- 18. Τοξιναιμία κύησης
- Πηγές – συγκεντρωτική βιβλιογραφία
Α. Σοβαρά μεταδοτικά νοσήματα
1. Ευλογιά αιγοπροβάτων
Τι είναι: Σοβαρή ιογενής, υποχρεωτικώς δηλούμενη νόσος που μπορεί να επιφέρει μέτρα εκρίζωσης σε ολόκληρη τη μονάδα.
Συμπτώματα: Πυρετός, κατάπτωση, δερματικά οζίδια/βλατίδες, εκκρίσεις, δυσκολία αναπνοής.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Επαφή με μολυσμένα ζώα και μεταφορά του ιού με εξοπλισμό, οχήματα ή άλλα μολυσμένα υλικά.
Πιθανές απώλειες: Θανάτωση ζώων στο πλαίσιο επίσημων μέτρων, διακοπή γάλακτος, περιορισμοί εμπορίου και κόστος ανασύστασης.
Ελλάδα – επίσημη έκθεση 21/08/2026: 2.255 εστίες και 493.194 θανατωθέντα αιγοπρόβατα. Οι θανατώσεις ΔΕΝ ισοδυναμούν με θανάτους από τον ιό. Δεν προκύπτει από τα δύο μεγέθη ποσοστό θνητότητας.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Υπάρχουν εμβόλια κατά της ευλογιάς αιγοπροβάτων διεθνώς. Δεν αποτελούν εμβόλια που ο κτηνοτρόφος προμηθεύεται και εφαρμόζει μόνος του. Ενδεχόμενη χρήση στην ΕΕ γίνεται αποκλειστικά στο πλαίσιο απόφασης/σχεδίου των αρμόδιων αρχών και των ειδικών όρων του κανονισμού 2023/361. Το ισχύον ελληνικό πρόγραμμα πρέπει να ελέγχεται πριν από οποιαδήποτε διατύπωση ότι πραγματοποιείται εμβολιασμός.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Επείγουσα υποψία: δεν υπάρχει ειδικό εγκεκριμένο αντιικό σχήμα που να υποκαθιστά τα επίσημα μέτρα εκρίζωσης. Αποφεύγονται μετακινήσεις ζώων, επισκέπτες και διακίνηση εξοπλισμού. Ενημερώνεται αμέσως η αρμόδια κτηνιατρική αρχή για δειγματοληψία, ιχνηλάτηση και εφαρμογή του επίσημου σχεδίου (περιορισμοί, θανατώσεις όπου επιβάλλονται, ασφαλής διαχείριση υλικών, καθαρισμός και απολύμανση). Δεν επιχειρείται ανεπίσημη κατ’ οίκον «θεραπεία» ή εμβολιασμός.
Σημαντική διευκρίνιση: Η διαχείριση καθορίζεται από το καθεστώς νόσου κατηγορίας Α της ΕΕ.
Πρόληψη: Αυστηρή βιοασφάλεια, τήρηση ζωνών/περιορισμών και οδηγιών των αρχών.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Δεν θεωρείται ζωονόσος.
Για την επικαιροποιημένη εικόνα: ειδική σελίδα ευλογιάς.
2. Πανώλη μικρών μηρυκαστικών (PPR)
Τι είναι: Ιδιαίτερα μεταδοτική ιογενής νόσος προβάτων και αιγών.
Συμπτώματα: Υψηλός πυρετός, στοματικές αλλοιώσεις, οφθαλμικά/ρινικά εκκρίματα, διάρροια και αναπνευστική δυσχέρεια.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Στενή επαφή ευπαθών και μολυσμένων ζώων και εκκρίσεις.
Πιθανές απώλειες: Μεγάλη απώλεια ζώων, πτώση παραγωγής, περιορισμοί στο εμπόριο και δαπάνες διαχείρισης.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Υπάρχουν αποτελεσματικά ζωντανά εξασθενημένα εμβόλια PPR διεθνώς. Στην ΕΕ ο εμβολιασμός δεν αποτελεί ελεύθερη πρακτική της εκτροφής· ενδεχόμενος έκτακτος εμβολιασμός προϋποθέτει επίσημο σχέδιο βάσει του κανονισμού 2023/361. Η Ελλάδα ανέκτησε, σύμφωνα με το ΥΠΑΑΤ, το επίσημο καθεστώς απαλλαγής από PPR με ισχύ από 18/08/2026. Δεν παρουσιάζουμε συνεπώς το εμβόλιο ως συνήθη οδηγία εμβολιασμού ελληνικού κοπαδιού.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Δεν υπάρχει ειδική αντιική θεραπεία. Σε περιοχές όπου το θεσμικό πλαίσιο το επιτρέπει, ο κτηνίατρος μπορεί να προσφέρει υποστηρικτική φροντίδα (υγρά/ηλεκτρολύτες, εύληπτη τροφή και αντιμετώπιση δευτερογενών επιπλοκών). Σε χώρα ή ζώνη με επίσημο καθεστώς απαλλαγής προέχουν η άμεση αναφορά, η απαγόρευση μετακινήσεων και η εφαρμογή των μέτρων της αρχής· δεν εφαρμόζουμε μόνοι μας θεραπευτικό ή εμβολιακό πρόγραμμα.
Σημαντική διευκρίνιση: Η υποστηρικτική αγωγή δεν εξουδετερώνει τον ιό και δεν αντικαθιστά την υποχρεωτική διαχείριση.
Πρόληψη: Βιοασφάλεια, έλεγχος μετακινήσεων και επίσημη επιτήρηση.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο.
3. Καταρροϊκός πυρετός (Bluetongue)
Τι είναι: Ιογενής νόσος που μεταδίδεται με σκνίπες Culicoides και όχι κατά κανόνα με απλή άμεση επαφή.
Συμπτώματα: Πυρετός, σιαλόρροια, στοματικές αλλοιώσεις, οίδημα, χωλότητα, απώλεια βάρους.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Δραστηριότητα μολυσμένων εντόμων· η σοβαρότητα διαφέρει ανά ορότυπο, φυλή και ανοσία.
Πιθανές απώλειες: Θάνατοι, απώλεια βάρους/γάλακτος, διαταραχή ανάπτυξης ερίου, αναπαραγωγικές απώλειες και εμπορικοί περιορισμοί.
WOAH: στους ευπαθείς πληθυσμούς νοσηρότητα έως 100%, θνησιμότητα συνήθως 2–30%, αλλά έως 70% σε ορισμένες σοβαρές συνθήκες. Είναι διεθνή εύρη, όχι ελληνικός μέσος όρος.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Υπάρχουν εμβόλια κατά του καταρροϊκού πυρετού. Η επιλογή πρέπει να ταιριάζει με τον ορότυπο που κυκλοφορεί και με την άδεια/οδηγίες του συγκεκριμένου προϊόντος· ένα εμβόλιο για έναν ορότυπο δεν προστατεύει αυτομάτως έναντι όλων των άλλων. Η εφαρμογή συντονίζεται με τον κτηνίατρο και τις εκάστοτε οδηγίες των αρμόδιων αρχών.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Δεν υπάρχει ειδικό αντιικό. Ο κτηνίατρος οργανώνει υποστηρικτική αγωγή: ήσυχο περιβάλλον, μαλακή εύπεπτη τροφή όταν υπάρχουν στοματικές βλάβες, καλή ενυδάτωση, ανακούφιση πόνου/φλεγμονής όταν ενδείκνυται και φροντίδα τυχόν δευτερογενών λοιμώξεων. Παράλληλα εξετάζονται προστασία από Culicoides, διαγνωστικός έλεγχος και περιορισμοί μετακίνησης.
Σημαντική διευκρίνιση: Δεν υπάρχει εγγυημένη ειδική θεραπεία· η υποστήριξη μπορεί να περιορίσει επιπλοκές.
Πρόληψη: Έλεγχος διαβιβαστών, επιτήρηση, κατάλληλος εμβολιασμός όπου προβλέπεται και σύμφωνα με τον ορότυπο.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο.
4. Λοιμώδης αγαλαξία (Παρμάρα)
Τι είναι: Συχνά συνδέεται με Mycoplasma agalactiae και επηρεάζει άμεσα γαλακτοπαραγωγικά κοπάδια.
Συμπτώματα: Μαστίτιδα, απότομη μείωση/διακοπή γάλακτος, αρθρίτιδα, οφθαλμικές αλλοιώσεις.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Εισαγωγή μολυσμένων ζώων και επαφή με μολυσμένες εκκρίσεις, ιδιαίτερα στο περιβάλλον άμελξης.
Πιθανές απώλειες: Μόνιμη υποβάθμιση λειτουργίας μαστού, λιγότερο γάλα, απομάκρυνση παραγωγικών ζώων.
Δεν διαθέτουμε αξιόπιστο ενιαίο σημερινό ποσοστό θνητότητας ή απώλειας γάλακτος για τις ελληνικές εκτροφές. Η κλινική εικόνα και οι απώλειες διαφέρουν σημαντικά μεταξύ επιζωοτιών.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι. Υπάρχουν εμπορικά αδρανοποιημένα εμβόλια κατά του Mycoplasma agalactiae και συνδυασμένα προϊόντα για ορισμένα άλλα μυκοπλάσματα. Η αποτελεσματικότητα είναι μεταβλητή και δεν εξασφαλίζεται πλήρης διακοπή της μετάδοσης. Τα ζωντανά εμβόλια που χρησιμοποιούνται σε ορισμένες χώρες δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως επιτρεπόμενα στην ΕΕ. Το συγκεκριμένο σκεύασμα και το σχήμα επιλέγονται με κτηνίατρο. Σύμφωνα με το Merck Veterinary Manual, ο εμβολιασμός κατά τη διάρκεια ενεργής κλινικής έξαρσης δεν συνιστάται, επειδή μπορεί να επιδεινώσει τα συμπτώματα.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Απαιτείται εργαστηριακή επιβεβαίωση (PCR ή καλλιέργεια) και, όπου εφικτό, έλεγχος ευαισθησίας. Ο κτηνίατρος μπορεί να επιλέξει κατάλληλη αντιμικροβιακή αγωγή για περιορισμό της κλινικής έξαρσης, μαζί με υποστηρικτική αντιμετώπιση μαστίτιδας/αρθρίτιδας. Ωστόσο η αγωγή δεν εξασφαλίζει βακτηριολογική ίαση: ζώα μπορεί να παραμείνουν φορείς. Χρειάζονται διαχωρισμός ύποπτων/θετικών, έλεγχος γάλακτος και, σε επίμονη λοίμωξη, αξιολόγηση απομάκρυνσης μολυσμένων ζώων.
Σημαντική διευκρίνιση: Τα μυκοπλάσματα δεν έχουν κυτταρικό τοίχωμα: οι πενικιλίνες από μόνες τους δεν αποτελούν κατάλληλη αγωγή έναντι Mycoplasma agalactiae.
Πρόληψη: Υγιεινή άμελξης, έλεγχος νέων ζώων και εμβολιασμός όπου κρίνεται κατάλληλος.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Δεν χαρακτηρίζεται συνήθης ζωονόσος.
5. Λοιμώδες έκθυμα (Orf)
Τι είναι: Ιογενής δερματοπάθεια, ιδιαίτερα σημαντική σε αρνιά και σε θηλές προβατίνων.
Συμπτώματα: Εφελκίδες, βλάβες στα χείλη/στόμα ή στις θηλές, δυσκολία θηλασμού.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Άμεση επαφή με βλάβες ή μολυσμένα αντικείμενα, ειδικά από εκδορές του δέρματος.
Πιθανές απώλειες: Ανεπαρκής θηλασμός, καθυστέρηση ανάπτυξης, δευτερογενείς λοιμώξεις και δυσκολία άμελξης.
Σε μη επιπλεγμένες περιπτώσεις η θνητότητα είναι γενικά χαμηλή, αλλά δεν υπάρχει ένα καθολικό αξιόπιστο ποσοστό για όλες τις εκτροφές. Οι επιπλοκές στα μικρά αρνιά αλλάζουν τον κίνδυνο.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι, υπάρχουν ζωντανά εμβόλια για το λοιμώδες έκθυμα, κυρίως ως εργαλείο σε εκτροφές όπου η νόσος ήδη ενδημεί. Επειδή περιέχουν ζωντανό ιό και μπορούν να προκαλέσουν βλάβες ή να διασπείρουν τον ιό, δεν εφαρμόζονται αυθαίρετα σε κοπάδι χωρίς ιστορικό νόσου. Η διαθεσιμότητα και το κατάλληλο σχήμα στην Ελλάδα χρειάζονται κτηνιατρικό έλεγχο.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Δεν υπάρχει ειδικό αντιικό. Προέχει να μπορεί το αρνί να θηλάζει ή να τραφεί με ασφάλεια: διαχωρισμός και υποστήριξη έντονα προσβεβλημένων ζώων, φροντίδα βλαβών σύμφωνα με κτηνιατρική οδηγία, αντιμετώπιση δευτερογενών βακτηριακών λοιμώξεων μόνο όταν τεκμηριώνονται, και έλεγχος μυίασης όπου χρειάζεται. Αποφεύγουμε αυθαίρετη αφαίρεση εφελκίδων· οι χειριστές φορούν γάντια.
Σημαντική διευκρίνιση: Το εμβόλιο είναι εργαλείο διαχείρισης συγκεκριμένων εκτροφών, όχι θεραπεία του ήδη άρρωστου ζώου.
Πρόληψη: Καθαριότητα, περιορισμός διασποράς· εμβολιασμός μόνο ύστερα από κτηνιατρική εκτίμηση.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Ναι, μπορεί να μεταδοθεί στον άνθρωπο.
Β. Πεπτικό σύστημα και παρασιτώσεις
6. Εντεροτοξιναιμία
Τι είναι: Ταχύτατα εξελισσόμενη νόσος σχετική με το Clostridium perfringens και τις τοξίνες του.
Συμπτώματα: Συχνά αιφνίδιος θάνατος χωρίς εμφανή προηγούμενα σημεία· ενδεχομένως κοιλιακά, νευρολογικά ή διαρροϊκά συμπτώματα.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Παράγοντες κινδύνου είναι οι απότομες αλλαγές σιτηρεσίου και οι συνθήκες που ευνοούν την παραγωγή τοξινών.
Πιθανές απώλειες: Αιφνίδια απώλεια αρνιών/ενηλίκων, επενδυμένου κόστους πάχυνσης και αναμενόμενων εσόδων.
Μπορεί να είναι θανατηφόρα πριν γίνει αντιληπτή· δεν υπάρχει ενιαίο τεκμηριωμένο ποσοστό θνητότητας που να ισχύει για όλες τις ελληνικές μονάδες.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι. Υπάρχουν ευρέως χρησιμοποιούμενα αδρανοποιημένα κλωστηριδιακά εμβόλια/τοξοειδή, που καλύπτουν μεταξύ άλλων Clostridium perfringens τύπους C και D, ανάλογα με το προϊόν. Απαιτείται σωστό αρχικό σχήμα και αναμνηστικός εμβολιασμός βάσει ΠΧΠ· ο εμβολιασμός των προβατίνων πριν τον τοκετό συμβάλλει στην παθητική προστασία μέσω πρωτογάλακτος. Μία μόνο αρχική δόση δεν πρέπει να θεωρείται επαρκής.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Επείγουσα εκτίμηση ακόμη και όταν εμφανίζεται μόνο ένας αιφνίδιος θάνατος. Ο κτηνίατρος μπορεί, όταν διαγνωστεί έγκαιρα συγκεκριμένη μορφή, να εξετάσει κατάλληλη αντιτοξίνη εφόσον είναι διαθέσιμη, εντατική υποστηρικτική αγωγή και αντιμετώπιση επιπλοκών· σε βαριές ταχέως εξελισσόμενες περιπτώσεις η πρόγνωση παραμένει δυσμενής. Ελέγχεται το σιτηρέσιο όλου του κοπαδιού, αποφεύγονται απότομες αυξήσεις συμπυκνωμένων ζωοτροφών και επανεξετάζεται η εμβολιακή κάλυψη.
Σημαντική διευκρίνιση: Η θεραπεία δεν υποκαθιστά την πρόληψη, ούτε μπορεί να «αντιστρέψει» πάντα ήδη εγκατεστημένη τοξινική βλάβη.
Πρόληψη: Πρόγραμμα εμβολιασμού και σταδιακές αλλαγές στη διατροφή.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Δεν ταξινομείται εδώ ως συνήθης ζωονόσος.
7. Κοκκιδίωση και νεογνικές διάρροιες
Τι είναι: Το διαρροϊκό σύνδρομο δεν είναι μία ασθένεια: κοκκίδια, κρυπτοσπορίδια, βακτήρια και διατροφικοί παράγοντες χρειάζονται διαφορετική διερεύνηση.
Συμπτώματα: Διάρροια, αφυδάτωση, αδυναμία, μειωμένη πρόσληψη γάλακτος και αργή ανάπτυξη.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Μολυσμένοι χώροι τοκετού, συνωστισμός, κακή υγιεινή, ανεπαρκές πρωτόγαλα (ανάλογα με το αίτιο).
Πιθανές απώλειες: Νεογνικοί θάνατοι, μειωμένος ρυθμός ανάπτυξης, αυξημένη εργασία φροντίδας και κόστος.
Η θνητότητα εξαρτάται από το συγκεκριμένο παθογόνο, την ηλικία και την αφυδάτωση. Δεν είναι επιστημονικά ορθό να αποδώσουμε ένα κοινό ποσοστό σε όλες τις διάρροιες.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Για την κοκκιδίωση των προβάτων (Eimeria) δεν διατίθεται καθιερωμένο εμπορικό εμβόλιο, σύμφωνα με το Merck. Ο όρος «νεογνικές διάρροιες» περιλαμβάνει διαφορετικά αίτια· η ύπαρξη εμβολίου για ένα συγκεκριμένο βακτήριο σε κάποια χώρα ή άλλο είδος ζώου δεν σημαίνει ότι υπάρχει ενιαίο εμβόλιο που προλαμβάνει όλες τις διάρροιες αρνιών. Πρωτόγαλα, υγιεινή και αιτιολογική διάγνωση είναι οι βασικές πρακτικές.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Πρώτα εξετάζονται ηλικία, ενυδάτωση, κόπρανα και πιθανά αίτια: η κοκκιδίωση και η κρυπτοσποριδίωση δεν είναι η ίδια νόσος. Για τεκμηριωμένη κοκκιδίωση ο κτηνίατρος μπορεί να επιλέξει κατάλληλο αντικοκκιδιακό σκεύασμα (π.χ. όπου επιτρέπεται δραστική ουσία όπως δικλαζουρίλη ή τολτραζουρίλη), ενώ η κρυπτοσποριδίωση αντιμετωπίζεται κυρίως με ενυδάτωση, θρεπτική υποστήριξη, υγιεινή και εκτίμηση των εγκεκριμένων επιλογών. Στα βαριά περιστατικά απαιτούνται ηλεκτρολύτες/υγρά. Η φαρμακευτική αγωγή χορηγείται ατομικά με κτηνιατρική οδηγία: δεν αρκεί να τοποθετηθεί στο νερό ή στην τροφή, επειδή τα άρρωστα αρνιά συχνά καταναλώνουν λιγότερα και ενδέχεται να μη λάβουν την αναγκαία ποσότητα. Μεταφέρονται τα ζώα σε καθαρό στεγνό χώρο, μειώνεται ο συνωστισμός και προστατεύονται οι υγιείς ομάδες.
Σημαντική διευκρίνιση: Δεν δίνουμε γενικευμένη «προληπτική αντιβίωση» για κάθε διάρροια· χρειάζεται αιτιολογική διάγνωση.
Πρόληψη: Έγκαιρο επαρκές πρωτόγαλα, στεγνοί καθαροί χώροι, μείωση συνωστισμού.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Ορισμένα αίτια, π.χ. κρυπτοσπορίδια, μπορούν να είναι ζωονοσογόνα.
8. Παραφυματίωση (νόσος Johne)
Τι είναι: Χρόνια λοίμωξη με Mycobacterium avium subsp. paratuberculosis.
Συμπτώματα: Σταδιακό αδυνάτισμα και μείωση σωματικής κατάστασης· η διάρροια δεν είναι υποχρεωτικό γνώρισμα στα πρόβατα.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Κυρίως κοπρανοστοματική μετάδοση· υψηλός κίνδυνος όταν εκτίθενται μικρά ζώα σε μολυσμένο περιβάλλον.
Πιθανές απώλειες: Μειωμένη απόδοση για μεγάλο διάστημα, πρόωρη απομάκρυνση και διατήρηση λοίμωξης στην εκτροφή.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι – Gudair® (αδρανοποιημένο εμβόλιο κατά της παραφυματίωσης). Η ελληνική Περίληψη Χαρακτηριστικών συνιστά εμβολιασμό ζώων αντικατάστασης ηλικίας 2–3 εβδομάδων έως 6 μηνών, με εμβολιασμό άπαξ στο προβλεπόμενο σχήμα. Η ίδια ΠΧΠ ορίζει χρήση μόνο σε μολυσμένα κοπάδια. Μειώνει την εμφάνιση κλινικής νόσου και την αποβολή του παθογόνου, δεν εγγυάται αποστείρωση της λοίμωξης. Προσοχή σε αντιδράσεις στο σημείο ένεσης, τυχαία αυτοένεση και πιθανή παρεμβολή σε ανοσολογικές εξετάσεις.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Δεν υπάρχει αξιόπιστη φαρμακευτική αγωγή εκρίζωσης της λοίμωξης από ήδη μολυσμένο ζώο. Το σχέδιο ελέγχου σε επίπεδο εκτροφής περιλαμβάνει συνδυασμό ELISA/PCR ή άλλων εξετάσεων κατά την κρίση του κτηνιάτρου, επισήμανση και διαχείριση θετικών ζώων, περιορισμό έκθεσης αρνιών σε μολυσμένα κόπρανα, καθαρούς χώρους τοκετού, αποφυγή εισαγωγής άγνωστου ζωικού κεφαλαίου και εμβολιασμό Gudair όπου επιτρέπεται/ενδείκνυται. Η θρεπτική υποστήριξη δεν θεραπεύει τη λοίμωξη.
Σημαντική διευκρίνιση: Ο εμβολιασμός μειώνει νόσο/αποβολή μικροβίου, δεν καθιστά το κοπάδι αυτομάτως απαλλαγμένο.
Πρόληψη: Έλεγχος μολυσμένων ζώων και υγιεινή, ιδιαίτερα στους χώρους νεογέννητων.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Η σύνδεση του συγκεκριμένου παθογόνου με ανθρώπινη νόσο παραμένει αντικείμενο επιστημονικής έρευνας.
9. Ηπατική διστομίαση (Fasciola hepatica)
Τι είναι: Παρασίτωση του ήπατος που συνδέεται με περιβάλλον και βοσκοτόπους όπου ολοκληρώνεται ο κύκλος ζωής του παρασίτου.
Συμπτώματα: Αναιμία, απίσχνανση, οίδημα κάτω από τη γνάθο, κατάπτωση· σε οξεία μορφή αιφνίδιοι θάνατοι.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Πρόσληψη μολυσματικών μορφών από βοσκοτόπους· συμμετοχή ενδιάμεσου ξενιστή.
Πιθανές απώλειες: Μείωση γάλακτος, ανάπτυξης και σωματικής κατάστασης· ενίοτε θάνατοι/ηπατικές αλλοιώσεις.
Η οξεία μορφή μπορεί να επιφέρει σημαντική θνητότητα, αλλά δεν υπάρχει γενικεύσιμο ποσοστό χωρίς γεωγραφία, έκταση παρασίτωσης και τύπο μελέτης. Οι εκτιμήσεις για γαστρεντερικά νηματώδη ΔΕΝ εφαρμόζονται αυτομάτως στη Fasciola.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Δεν υπάρχει έως σήμερα καθιερωμένο εμπορικό εμβόλιο κατά της Fasciola hepatica. Ερευνητικά υποψήφια εμβόλια έχουν δοκιμαστεί, χωρίς να αποτελούν διαθέσιμη λύση ρουτίνας για τον παραγωγό. Η πρόληψη βασίζεται στη διαχείριση βοσκοτόπων, τον προσδιορισμό κινδύνου και στοχευμένη κτηνιατρική αντιπαρασιτική αγωγή.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Μετά από κτηνιατρική εκτίμηση της επιδημιολογίας, της ηλικίας του παρασίτου και, όπου ενδείκνυται, εξετάσεις κοπράνων/ορολογικό ή άλλο έλεγχο, χορηγείται κατάλληλο εγκεκριμένο διστομοκτόνο για τα στάδια που χρειάζεται να καλυφθούν. Δεν είναι όλα τα αντιπαρασιτικά αποτελεσματικά έναντι όλων των σταδίων της Fasciola και αναφέρεται ανθεκτικότητα σε ορισμένες δραστικές. Στην οξεία διστομίαση απαιτείται κάλυψη των πολύ νεαρών ανώριμων παρασίτων: το NADIS επισημαίνει την τρικλαβενδαζόλη ως επιλογή που μπορεί να καλύψει αυτά τα στάδια, εφόσον είναι κατάλληλη, εγκεκριμένη και αποτελεσματική για την εκτροφή. Για χρόνια νόσο ή στρατηγική αγωγή προτιμάται κατά περίπτωση άλλη κατάλληλη δραστική ώστε να προστατεύεται η αποτελεσματικότητα της τρικλαβενδαζόλης. Συνδυάζονται ο έλεγχος των υγρών βοσκοτόπων, η αποφυγή περιοχών υψηλού κινδύνου όπου είναι εφικτό και ο επανέλεγχος της αποτελεσματικότητας.
Σημαντική διευκρίνιση: Σε οξεία σοβαρή μορφή με αναιμία απαιτείται άμεση υποστηρικτική κτηνιατρική φροντίδα.
Πρόληψη: Διαχείριση βοσκοτόπων και έλεγχος παρασιτικού φορτίου.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Ναι, η φασιολίαση είναι δυνητική ζωονόσος, με διαφορετικές οδούς έκθεσης στον άνθρωπο.
10. Γαστρεντερικά νηματώδη
Τι είναι: Συχνές παρασιτώσεις που ενδέχεται να μειώνουν την παραγωγή χωρίς προφανείς μαζικούς θανάτους.
Συμπτώματα: Αδυνάτισμα, μειωμένη ανάπτυξη, ενίοτε διάρροια ή αναιμία ανάλογα με το παράσιτο.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Έκθεση στη βοσκή, παρασιτικό φορτίο και διαχείριση βοσκοτόπου.
Πιθανές απώλειες: Συστηματική απώλεια γάλακτος, ανάπτυξης αρνιών και παραγωγής μαλλιού.
Μετα-ανάλυση 88 μελετών/218 δοκιμών (Mavrot et al., 2015): μέση απόδοση μολυσμένων ζώων 78% στο γάλα (−22%), 90% στο μαλλί (−10%) και, μετά διόρθωση πιθανής μεροληψίας, 85% στην αύξηση βάρους (−15%). Δεν είναι ποσοστά θνητότητας ή ελληνικοί μέσοι όροι.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Δεν υπάρχει ενιαίο εμβόλιο για όλα τα γαστρεντερικά νηματώδη. Υπάρχει όμως το Barbervax® κατά του συγκεκριμένου νηματώδους Haemonchus contortus, με χρήση/διάθεση σε ορισμένες χώρες, όπως η Αυστραλία· αυτό δεν αποδεικνύει ελληνική άδεια ή διαθεσιμότητα. Η αποτελεσματικότητα και το εμβολιακό σχήμα αφορούν το συγκεκριμένο παράσιτο, όχι όλες τις εντερικές παρασιτώσεις. Για τις ελληνικές εκτροφές παραμένει κεντρική η στοχευμένη παρασιτολογική παρακολούθηση.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Στοχευμένη αποπαρασίτωση έπειτα από συνεκτίμηση κλινικής εικόνας, εξέτασης κοπράνων και ιστορικού της εκτροφής. Ανάλογα με το παράσιτο, τις εγκεκριμένες ενδείξεις και την πιθανή ανθεκτικότητα, ο κτηνίατρος επιλέγει δραστική κατηγορία (όπως βενζιμιδαζόλες, λεβαμιζόλη ή μακροκυκλικές λακτόνες). Χρήσιμος είναι ο έλεγχος μείωσης αυγών στα κόπρανα μετά την αγωγή όπου ενδείκνυται. Για τον αιματοφάγο Haemonchus contortus, η εκπαίδευση στη μέθοδο FAMACHA μπορεί να βοηθήσει τον κτηνίατρο να επιλέγει τα ζώα που χρειάζονται θεραπεία. Η διατήρηση ορισμένων ευαίσθητων παρασίτων που δεν εκτέθηκαν στο φάρμακο (refugia), στο πλαίσιο σχεδιασμένης επιλεκτικής αγωγής, μπορεί να επιβραδύνει την ανάπτυξη ανθεκτικότητας. Σε βαριά αναιμία/υποπρωτεϊναιμία απαιτείται υποστηρικτική αντιμετώπιση. Παράλληλα εφαρμόζεται διαχείριση βοσκής και στοχευμένη θεραπεία ώστε να περιορίζεται η ανάπτυξη ανθεκτικότητας.
Σημαντική διευκρίνιση: Δεν αποπαρασιτώνουμε τυφλά όλα τα ζώα με το ίδιο φάρμακο επ’ αόριστον.
Πρόληψη: Σχέδιο βοσκής, εξέταση κοπράνων και διαχείριση ανθεκτικότητας σε αντιπαρασιτικά.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Ποικίλλει ανά παράσιτο· τα συνήθη γαστρεντερικά νηματώδη των προβάτων δεν περιγράφονται συλλήβδην ως μία ζωονόσος.
Γ. Αποβολές, αναπαραγωγή και μαστός
11. Χλαμυδίωση και λοιμώδεις αποβολές
Τι είναι: Η Chlamydia abortus αποτελεί σημαντικό αίτιο αποβολών· τοξοπλάσμωση, καμπυλοβακτηρίωση κ.ά. απαιτούν διαφορική διάγνωση.
Συμπτώματα: Αποβολές, θνησιγενή ή αδύναμα αρνιά, συχνά χωρίς προηγούμενα εμφανή συμπτώματα στη μητέρα.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Έκθεση σε μολυσμένο πλακούντα, εμβρυϊκά υγρά, εκκρίσεις και περιβάλλον.
Πιθανές απώλειες: Χαμένα αρνιά, μειωμένη ανανέωση ζωικού κεφαλαίου, δαπάνες διερεύνησης και διαχείρισης.
AHDB: ποσοστό αποβολών πάνω από 2% στο κοπάδι αποτελεί ένδειξη διερεύνησης πιθανού λοιμώδους αιτίου. Ιστορική βρετανική οικονομική εκτίμηση: τουλάχιστον £85 ανά χαμένο αρνί (Mearns, 2007). Δεν είναι ποσοστό θνητότητας προβατίνων ούτε σημερινό ελληνικό κόστος.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Για τη χλαμυδιακή αποβολή υπάρχει συγκεκριμένο εμβόλιο, ENZOVAX (ζωντανό στέλεχος Chlamydia abortus 1B), με εγγραφή «εγκεκριμένο» και «διαθέσιμο» στην Ελλάδα στην επίσημη ευρωπαϊκή βάση. Χορηγείται σε κατάλληλες προβατίνες βάσει ΠΧΠ και όχι αυθαίρετα σε έγκυα ζώα. Για την τοξοπλάσμωση υπάρχει χωριστό εμβόλιο (Toxovax) σε ορισμένες αγορές, όμως η ελληνική διάθεσή του δεν επιβεβαιώθηκε στον παρόντα έλεγχο. Κανένα από τα δύο δεν καλύπτει ΟΛΕΣ τις αιτίες αποβολής. Ιδιαίτερη προσοχή στις εγκύους που χειρίζονται ζωντανά εμβόλια ή υλικά αποβολής.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Κάθε αποβολή αντιμετωπίζεται ως πιθανό λοιμώδες συμβάν μέχρι να διερευνηθεί: απομόνωση προβατίνας, γάντια, ασφαλής διαχείριση πλακούντα και εμβρύου και εργαστηριακή δειγματοληψία με οδηγία κτηνιάτρου. Σε επιβεβαιωμένες ή ισχυρά πιθανολογούμενες λοιμώξεις όπως Chlamydia abortus ο κτηνίατρος μπορεί να αξιολογήσει κατάλληλη αντιμικροβιακή διαχείριση εκτροφής, αλλά αυτό δεν αντιστρέφει αποβολή που ήδη συνέβη ούτε εγγυάται εκρίζωση. Για τοξοπλάσμωση, καμπυλοβακτηρίωση και άλλα αίτια διαφέρει η προσέγγιση. Στη διαφορική διάγνωση πρέπει να περιλαμβάνονται, ανάλογα με το ιστορικό και την περιοχή, και Coxiella burnetii (πυρετός Q), Salmonella spp. και ιός Border Disease· γι’ αυτό είναι απαραίτητη η αιτιολογική δειγματοληψία και όχι γενικευμένη αγωγή για «αποβολές». Χρειάζονται διαχείριση μολυσμένων υλικών, προγράμματα πρόληψης και αποκλεισμός πρόσβασης εγκύων γυναικών.
Σημαντική διευκρίνιση: Η θεραπεία πρέπει να ακολουθεί την εργαστηριακή αιτία, όχι τον γενικό τίτλο «αποβολές».
Πρόληψη: Υγιεινή χώρων τοκετού, έλεγχος εισερχόμενων ζώων και κατάλληλος εμβολιασμός όπου ενδείκνυται.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Ναι, ειδικά Chlamydia abortus και ορισμένα άλλα αίτια· ιδιαίτερος κίνδυνος για εγκύους.
12. Βρουκέλλωση (Μελιταίος πυρετός)
Τι είναι: Σημαντική βακτηριακή ζωονόσος, κυρίως από Brucella melitensis στα αιγοπρόβατα.
Συμπτώματα: Αποβολές, αναπαραγωγικά προβλήματα· ορισμένα ζώα παραμένουν χωρίς εμφανή συμπτώματα.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Μολυσμένα υλικά τοκετού, εκκρίσεις και γάλα.
Πιθανές απώλειες: Χαμένα αρνιά, προβλήματα αναπαραγωγής, διαχείριση θετικών ζώων και υγειονομικοί περιορισμοί.
Δεν μπορεί να δοθεί υπεύθυνα ένας ενιαίος σύγχρονος πανελλαδικός δείκτης θνητότητας από τη βρουκέλλωση με βάση τις χρησιμοποιούμενες πηγές· κεντρικό πρόβλημα είναι οι αποβολές και ο υγειονομικός κίνδυνος.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι. Υπάρχει ζωντανό εξασθενημένο εμβόλιο Brucella melitensis Rev-1, όπως το οφθαλμικό OCUREV, που εμφανίζεται εγκεκριμένο στην ελληνική καταχώριση. Η χρήση του συνδέεται με το επίσημο πρόγραμμα αντιμετώπισης της βρουκέλλωσης και με τις αρμόδιες κτηνιατρικές υπηρεσίες· δεν είναι εμβόλιο για ανεξέλεγκτη ιδιωτική χορήγηση. Το στέλεχος Rev-1 ενέχει κινδύνους για τον άνθρωπο και ειδικές αντενδείξεις/προφυλάξεις.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Η υποψία δηλώνεται και ακολουθείται το επίσημο πρόγραμμα ελέγχου για Brucella melitensis: εργαστηριακή επιβεβαίωση, περιορισμοί/σήμανση, διαχείριση θετικών ζώων και ιχνηλάτηση σύμφωνα με τις κτηνιατρικές αρχές. Η ιδιωτική αντιβιοτική θεραπεία δεν αποτελεί αποδεκτή στρατηγική εκρίζωσης από παραγωγικό κοπάδι και μπορεί να αποκρύψει τη λοίμωξη. Αποφεύγεται η διακίνηση μη ασφαλούς γάλακτος και τηρούνται αυστηρά μέτρα ατομικής προστασίας.
Σημαντική διευκρίνιση: Η Rev-1 αφορά πρόληψη στο εγκεκριμένο/επίσημο πρόγραμμα, όχι θεραπεία θετικών ζώων.
Πρόληψη: Επίσημη επιτήρηση, υγιεινή, κανόνες εισόδου ζώων και εμβολιασμός όπου προβλέπεται.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Ναι – μείζονος σημασίας ζωονόσος.
13. Μαστίτιδα (κλινική και υποκλινική)
Τι είναι: Φλεγμονή μαστού με σημαντική επίπτωση στην παραγωγή και ποιότητα του γάλακτος.
Συμπτώματα: Κλινική: πόνος, διόγκωση/θερμότητα, αλλοιωμένο γάλα· υποκλινική: μπορεί να μη φαίνεται με γυμνό μάτι.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Μικροβιακά αίτια, υγιεινή άμελξης, κατάσταση μαστού και συνθήκες διαχείρισης.
Πιθανές απώλειες: Μείωση γάλακτος και ποιότητάς του, χαμηλότερη τυροκομική αξιοποίηση, πιθανή απομάκρυνση ζώων.
Ελληνική διαχρονική μελέτη (2023): 240 προβατίνες σε 12 εκτροφές, σωρευτικός κίνδυνος υποκλινικής μαστίτιδας 51,7% σε περίοδο 6 μηνών (25–75% ανά μονάδα). Άλλη ελληνική μελέτη σε 325 κοπάδια: με SCC >1,5 εκατ./ml συσχετίστηκε 42,9% χαμηλότερη ετήσια παραγωγή/προβατίνα· συσχέτιση, όχι απόδειξη αποκλειστικής αιτιότητας. Τα 51,7% ΔΕΝ είναι θνητότητα.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι, αλλά όχι ένα εμβόλιο που προστατεύει από κάθε μαστίτιδα. Το VIMCO είναι αδρανοποιημένο εμβόλιο για τη μείωση της υποκλινικής μαστίτιδας από Staphylococcus aureus σε προβατίνες/αίγες· καταγράφεται σε ευρωπαϊκές εθνικές άδειες, ενώ η συγκεκριμένη ελληνική άδεια και εμπορική διαθεσιμότητα πρέπει να επιβεβαιώνονται στην τρέχουσα βάση πριν από σύσταση προϊόντος. Δεν αντικαθιστά την υγιεινή άμελξης, τη διάγνωση του υπεύθυνου μικροβίου ή τη διαχείριση του αρμεκτικού.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Εξετάζεται ο μαστός, λαμβάνεται άσηπτο δείγμα γάλακτος για καλλιέργεια/αντιβιόγραμμα όπου ενδείκνυται και αξιολογείται η γενική κατάσταση. Ανάλογα με το αίτιο και τη βαρύτητα, ο κτηνίατρος μπορεί να χρησιμοποιήσει κατάλληλη τοπική ή/και συστηματική αντιμικροβιακή αγωγή, αντιφλεγμονώδη/αναλγησία και υποστηρικτική φροντίδα. Σε σοβαρή γαγγραινώδη μαστίτιδα απαιτείται επείγουσα αντιμετώπιση· σε χρόνιες μη αναστρέψιμες βλάβες εξετάζεται απομάκρυνση ζώου. Στη μονάδα γίνεται επανέλεγχος μηχανής, υγιεινής άμελξης και διαχείρισης του γάλακτος.
Σημαντική διευκρίνιση: Τηρούνται απολύτως οι χρόνοι αναμονής σε γάλα και κρέας. Δεν χρησιμοποιείται τυχαία αντιβίωση χωρίς διάγνωση.
Πρόληψη: Υγιεινή άμελξης, έλεγχος μηχανής, δειγματοληψίες και κατάλληλο προληπτικό πρόγραμμα.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Δεν θεωρείται μία ενιαία ζωονόσος· ο χειρισμός γάλακτος υπακούει στους κανόνες ασφάλειας τροφίμων.
Δ. Λοιπές σημαντικές παθήσεις
14. Πνευμονίες
Τι είναι: Σύνδρομο πολλών λοιμωδών αιτιών που επιδεινώνεται από κακό αερισμό, υγρασία και συνωστισμό.
Συμπτώματα: Βήχας, πυρετός, δύσπνοια, ταχύπνοια και μειωμένη όρεξη.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Ανάλογα με το παθογόνο, στενή επαφή και δυσμενείς συνθήκες στέγασης.
Πιθανές απώλειες: Θάνατοι, χαμηλότερη αύξηση βάρους και μεγαλύτερη διάρκεια πάχυνσης.
Η θνητότητα ποικίλλει σημαντικά με ηλικία, αίτιο και χρόνο παρέμβασης· δεν υπάρχει κοινό ποσοστό για όλες τις «πνευμονίες».
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι, για συγκεκριμένα βακτηριακά αίτια. Κυκλοφορούν σε ορισμένες χώρες εμβόλια έναντι Mannheimia haemolytica και Bibersteinia trehalosi, ενίοτε συνδυασμένα με κλωστηριδιακά αντιγόνα. Δεν υπάρχει ένα γενικό εμβόλιο που προλαμβάνει όλες τις πνευμονίες (ιογενείς, βακτηριακές ή παρασιτικές). Η επιλογή και η ελληνική άδεια του συγκεκριμένου προϊόντος χρειάζονται έλεγχο από κτηνίατρο.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Ο κτηνίατρος διαχωρίζει τα πιθανά βακτηριακά, ιογενή, παρασιτικά και μη λοιμώδη αίτια. Σε τεκμηριωμένη ή ισχυρά πιθανολογούμενη βακτηριακή πνευμονία μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατάλληλη αντιμικροβιακή αγωγή έγκαιρα, μαζί με αντιμετώπιση πυρετού/πόνου, υγρά όπου απαιτούνται και καλές συνθήκες στέγασης. Βελτιώνονται αερισμός χωρίς ρεύματα, πυκνότητα ζώων, στρωμνή και διαχείριση στρες. Εξετάζονται νεκροτομή ή δείγματα σε επαναλαμβανόμενες εξάρσεις ώστε το πρόγραμμα πρόληψης να ταιριάζει με το αίτιο.
Σημαντική διευκρίνιση: Δεν υπάρχει μία ενιαία θεραπεία ή ένα εμβόλιο για όλες τις «πνευμονίες».
Πρόληψη: Αερισμός, αποφυγή συνωστισμού, καλές συνθήκες στέγασης.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Εξαρτάται από το παθογόνο.
15. Λιστερίωση
Τι είναι: Βακτηριακή νόσος με νευρολογική, σηψαιμική ή αναπαραγωγική μορφή, συχνά συνδεδεμένη με κακής ποιότητας ενσίρωμα.
Συμπτώματα: Κυκλικές κινήσεις, κλίση κεφαλής, σιαλόρροια, δυσκολία λήψης τροφής, ενίοτε αποβολές.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Μολυσμένη τροφή/περιβάλλον· κίνδυνος από αλλοιωμένο ενσίρωμα.
Πιθανές απώλειες: Θάνατοι ζώων, αποβολές, απώλεια παραγωγής και κόστος επείγουσας φροντίδας.
Στη νευρική μορφή η πρόγνωση μπορεί να είναι δυσμενής, ιδίως αν καθυστερήσει η αγωγή. Δεν υπάρχει εδώ επιβεβαιωμένο καθολικό ποσοστό θνητότητας για ελληνικά κοπάδια.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Δεν υπάρχει καθιερωμένο, ευρέως εγκεκριμένο εμβόλιο ρουτίνας για τη λιστερίωση των προβάτων. Έχουν γίνει ερευνητικές δοκιμές ανοσοποίησης, αλλά η πρόληψη στηρίζεται στην ποιότητα ζωοτροφών/ενσιρώματος, στην υγιεινή και στην έγκαιρη κτηνιατρική παρέμβαση.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Επείγουσα κτηνιατρική εκτίμηση: η έγκαιρη εντατική κατάλληλη αντιμικροβιακή αγωγή μπορεί να βελτιώσει την πρόγνωση, ιδίως πριν από κατάκλιση και βαριά νευρολογική εικόνα. Συνδυάζεται κατά περίπτωση με υγρά, διόρθωση ηλεκτρολυτών, υποστήριξη σίτισης/κατάποσης και κατάλληλη αναλγησία ή αντιφλεγμονώδη αγωγή. Αφαιρούνται άμεσα ύποπτες αλλοιωμένες ζωοτροφές/ενσίρωμα και εξετάζονται ζώα με παρόμοια συμπτώματα.
Σημαντική διευκρίνιση: Η παλιά διατύπωση «δεν έχει θεραπεία» είναι λανθασμένη. Η έκβαση εξαρτάται πολύ από την έγκαιρη έναρξη.
Πρόληψη: Καλή υγιεινή και ποιότητα ζωοτροφών, απομάκρυνση ύποπτου ενσιρώματος.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Ναι – σημαντική ζωονόσος.
16. Ποδοδερματίτιδα και χωλότητα
Τι είναι: Μία συχνή αιτία πόνου και πτώσης παραγωγικότητας, με διάφορα πιθανά αίτια.
Συμπτώματα: Χωλότητα, δυσκολία μετακίνησης, φλεγμονή, αλλοιώσεις χηλών/μεσοδακτύλιου.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Μολυσματικοί παράγοντες, υγροί χώροι, επαφή και κακή διαχείριση άκρων.
Πιθανές απώλειες: Λιγότερη πρόσληψη τροφής, μειωμένη παραγωγή, εργασία φροντίδας και πρόωρη απομάκρυνση.
AHDB (έρευνα 162 παραγωγών στην Αγγλία): μόνο η ποδοδερματίτιδα κόστιζε £6,35 ανά προβατίνα/έτος σε κοπάδια με ≥10% χωλότητα, έναντι £3,90 σε κοπάδια με ≤5% χωλότητα. Δεν είναι ποσοστό θνητότητας ούτε σημερινό ελληνικό κόστος.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Ναι, για τη λοιμώδη ποδοδερματίτιδα που σχετίζεται με Dichelobacter nodosus, με εμβόλια όπως το Footvax, το οποίο εμφανίζεται και στον κατάλογο προϊόντων για την Ελλάδα της επίσημης ευρωπαϊκής βάσης. Δεν αποτελεί εμβόλιο κατά κάθε αιτίας χωλότητας: τραυματισμοί, αρθρίτιδες ή άλλα αίτια δεν καλύπτονται. Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται και από τους ορότυπους και απαιτεί συνδυασμό με απομόνωση περιστατικών και υγιεινή.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Πρώτα διαφοροποιείται η λοιμώδης ποδοδερματίτιδα από τραυματισμό, μεσοδακτύλια δερματίτιδα, αποστήματα ή αρθρίτιδα. Στη λοιμώδη μορφή ο κτηνίατρος μπορεί να συνδυάσει απομόνωση χωλών ζώων, κατάλληλο ποδόλουτρο (π.χ. με διάλυμα θειικού ψευδαργύρου που επιλέγει και οργανώνει ο κτηνίατρος), συστηματική αντιμικροβιακή αγωγή όπου ενδείκνυται και αναλγησία. Η επαρκής επαφή με το διάλυμα είναι σημαντικότερη από το βαθύ κόψιμο των χηλών. Ακολουθούν καθαρός/στεγνός χώρος και εβδομαδιαίος επανέλεγχος· σε επίμονα υποτροπιάζοντες φορείς εξετάζεται απομάκρυνση. Το επιθετικό βαθύ κόψιμο των χηλών δεν συστήνεται ως καθολική λύση, καθώς μπορεί να προκαλέσει επιπλέον βλάβη.
Σημαντική διευκρίνιση: Το εμβόλιο Footvax είναι επικουρικό μέσο για τη συγκεκριμένη λοιμώδη μορφή, όχι λύση για κάθε χωλότητα.
Πρόληψη: Έλεγχος νέων ζώων, στεγνοί χώροι, καθημερινή παρατήρηση και διαχείριση χηλών.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Δεν είναι μία ενιαία ζωονόσος.
17. Μυϊκή δυστροφία – νόσος λευκού μυός
Τι είναι: Διατροφική μυοπάθεια που σχετίζεται με ανεπάρκεια σεληνίου και/ή βιταμίνης Ε.
Συμπτώματα: Μυϊκή αδυναμία, δυσκαμψία, δυσκολία έγερσης· στις σοβαρές μορφές καρδιακή προσβολή.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Δεν είναι μεταδοτική· σχετίζεται με το διατροφικό/μεταβολικό υπόβαθρο.
Πιθανές απώλειες: Απώλεια νεαρών αρνιών, μειωμένη ανάπτυξη και αυξημένο κόστος φροντίδας.
Η καρδιακή μορφή μπορεί να αποβεί αιφνίδια θανατηφόρα. Δεν υπάρχει τεκμηριωμένο γενικό ποσοστό θνητότητας για όλες τις εκτροφές.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Όχι. Η νόσος λευκού μυός είναι διατροφική/μεταβολική διαταραχή και όχι λοιμώδης νόσος, συνεπώς δεν προλαμβάνεται με εμβόλιο. Χρειάζεται αξιολόγηση του σεληνίου και της βιταμίνης Ε στο σιτηρέσιο και, εφόσον ενδείκνυται, ελεγχόμενη συμπλήρωση. Η υπερδοσολογία σεληνίου είναι επικίνδυνη.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Ο κτηνίατρος εξετάζει αν υπάρχει έλλειψη σεληνίου/βιταμίνης Ε και αν έχει προσβληθεί σκελετικός ή καρδιακός μυς. Σε έγκαιρα αναγνωρισμένη σκελετική μορφή μπορεί να ενδείκνυται προσεκτική χορήγηση κατάλληλου εγκεκριμένου σκευάσματος σεληνίου/βιταμίνης Ε, με θρεπτική και κινητική υποστήριξη. Η καρδιακή μορφή μπορεί να είναι αιφνιδίως θανατηφόρα και η ήδη εγκατεστημένη μυϊκή νέκρωση δεν αποκαθίσταται πάντα. Διορθώνεται το σιτηρέσιο και των μητέρων/ζώων της ίδιας ομάδας μετά από αξιολόγηση.
Σημαντική διευκρίνιση: Το σελήνιο έχει στενό θεραπευτικό περιθώριο: ποτέ αυθαίρετες ενέσεις ή συνδυασμός πολλών συμπληρωμάτων.
Πρόληψη: Αξιολόγηση μικροθρεπτικών συστατικών και διορθωτικές παρεμβάσεις μόνο με τεκμηριωμένη ένδειξη.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Όχι.
18. Τοξιναιμία κύησης
Τι είναι: Σοβαρή μεταβολική διαταραχή του τελευταίου σταδίου κύησης, ιδιαίτερα σε πολύδυμες κυήσεις.
Συμπτώματα: Ανορεξία, απομόνωση, κατάπτωση, νευρολογικά συμπτώματα, αδυναμία έγερσης.
Μετάδοση / παράγοντες κινδύνου: Δεν είναι μεταδοτική· σχετίζεται με ανεπαρκές ενεργειακό ισοζύγιο και διαχείριση.
Πιθανές απώλειες: Κίνδυνος θανάτου προβατίνας και εμβρύων, απώλεια επόμενης γαλακτοπαραγωγής και ανανέωσης.
Οι βαριές μη αντιμετωπισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι θανατηφόρες. Χωρίς συγκεκριμένη αντιπροσωπευτική μελέτη δεν δίνουμε ενιαίο ποσοστό θνητότητας.
Εμβόλιο – τι ισχύει: Όχι. Η τοξιναιμία κύησης είναι μεταβολική κατάσταση αρνητικού ενεργειακού ισοζυγίου, όχι λοιμώδες νόσημα. Δεν υπάρχει εμβόλιο. Προλαμβάνεται με σωστή διατροφική διαχείριση κυρίως στο τελευταίο στάδιο της κύησης, αξιολόγηση σωματικής κατάστασης και έγκαιρη αναγνώριση ζώων υψηλού κινδύνου.
Αντιμετώπιση – τι μπορεί να γίνει: Απαιτεί επείγουσα κτηνιατρική αξιολόγηση (όρεξη, σωματική κατάσταση, κετόνες/β-υδροξυβουτυρικό, γλυκόζη, ηλεκτρολύτες, έμβρυα). Στα πρώιμα περιστατικά, όταν το ζώο ακόμη στέκεται και καταπίνει με ασφάλεια, ο κτηνίατρος μπορεί να οργανώσει άμεση ενεργειακή υποστήριξη, π.χ. με κατάλληλους γλυκοπλαστικούς παράγοντες, διόρθωση αφυδάτωσης/ηλεκτρολυτών, έλεγχο και διόρθωση συνυπάρχουσας υπασβεστιαιμίας και αντιμετώπιση των παραγόντων που εμποδίζουν τη λήψη τροφής. Στα προχωρημένα περιστατικά ενδέχεται να χρειαστεί εντατική αγωγή και εκτίμηση πρόκλησης τοκετού ή καισαρικής, ανάλογα με τη βιωσιμότητα των εμβρύων. Η πρόγνωση επιδεινώνεται σημαντικά όταν η προβατίνα κατακλιθεί.
Σημαντική διευκρίνιση: Δεν προσπαθούμε να ποτίσουμε με το ζόρι κατακείμενο ή δυσκαταποτικό ζώο λόγω κινδύνου εισρόφησης.
Πρόληψη: Σωστή σίτιση στο τέλος κύησης, έλεγχος σωματικής κατάστασης και πολύδυμων κυήσεων.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο; Όχι.
Τι να παρακολουθεί καθημερινά ο κτηνοτρόφος
Όρεξη και πρόσληψη νερού, συμπεριφορά, θνησιμότητα, αριθμό αποβολών, σωματική κατάσταση, υγεία μαστού, χωλότητα και μεταβολή γαλακτοπαραγωγής. Κρατήστε ημερολόγιο με αριθμό ζώου, ημέρα, σύμπτωμα και ενέργειες, σε συνεννόηση με τον κτηνίατρο.
Σημείωση στατιστικών: Όπου δεν εμφανίζεται αριθμητικό ποσοστό θνητότητας, δεν εντοπίστηκε στη χρησιμοποιούμενη τεκμηρίωση αξιόπιστη ενιαία τιμή μεταφέρσιμη στον ελληνικό πληθυσμό. Ποσοστά νόσησης και παραγωγικής απώλειας δεν σημαίνουν θνητότητα. Τα ποσά AHDB αφορούν ιστορικό/βρετανικό πλαίσιο.
Τελευταία ενημέρωση: 01/10/2026. Οι πηγές και τα στοιχεία ανά νόσημα βρίσκονται μέσα στην αντίστοιχη καρτέλα.
Επιστημονικές πηγές και τεκμηρίωση (ανά νόσημα)
Οι εξωτερικές κτηνιατρικές, θεσμικές και ερευνητικές πηγές έχουν συγκεντρωθεί εδώ ώστε οι καρτέλες να παραμένουν καθαρές. Η αναφορά προϊόντος/εμβολίου δεν ισοδυναμεί με υπόδειξη χρήσης χωρίς έλεγχο τρέχουσας ελληνικής άδειας και κτηνιατρική οδηγία.