Εξωπαράσιτα στα πρόβατα: ψείρες, ψώρα, κρότωνες και σωστή αντιμετώπιση

Τα εξωπαράσιτα των προβάτων ζουν πάνω στο δέρμα, μέσα ή ανάμεσα στο μαλλί ή προσβάλλουν προσωρινά το ζώο για να τραφούν. Ψείρες, ακάρεα που προκαλούν ψώρα, κρότωνες και ορισμένες μύγες μπορούν να προκαλέσουν έντονο κνησμό, αλλοιώσεις του δέρματος, απώλεια μαλλιού, ανησυχία και μείωση της παραγωγικότητας.

Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν αντιμετωπίζονται όλα τα εξωπαράσιτα με τον ίδιο τρόπο. Η σωστή στρατηγική εξαρτάται από το παράσιτο, τον κύκλο ζωής του, το αν παραμένει πάνω στο ζώο ή περνά μέρος της ζωής του στο περιβάλλον και από τα εγκεκριμένα κτηνιατρικά φάρμακα που είναι διαθέσιμα.

Με λίγα λόγια
Αν τα πρόβατα ξύνονται, τρίβονται στις εγκαταστάσεις, χάνουν μαλλί ή εμφανίζουν δερματικές αλλοιώσεις, δεν αρκεί να χρησιμοποιήσουμε «κάτι για τα παράσιτα». Πρώτα πρέπει να αναγνωριστεί η αιτία. Άλλη αντιμετώπιση μπορεί να χρειάζονται οι ψείρες, άλλη η ψώρα, άλλη οι κρότωνες και άλλη μια μυίαση.

Ποια είναι τα σημαντικότερα εξωπαράσιτα των προβάτων;

Τα εξωπαράσιτα δεν αποτελούν μία ενιαία ομάδα ως προς τη συμπεριφορά και την αντιμετώπισή τους. Στα πρόβατα ιδιαίτερη σημασία έχουν:

• οι ψείρες,
• τα ακάρεα που προκαλούν διάφορες μορφές ψώρας,
• οι κρότωνες (τσιμπούρια),
• οι μύγες και οι προνύμφες τους που προκαλούν μυιάσεις.

Υπάρχουν επίσης άλλα αρθρόποδα που μπορεί να προσβάλλουν τα πρόβατα ανάλογα με την περιοχή και τις συνθήκες της εκτροφής.

Για τη συνολική εικόνα των παρασιτώσεων μπορείτε να δείτε και τον κεντρικό οδηγό για τα παράσιτα των προβάτων.

Ψείρες στα πρόβατα

Οι ψείρες είναι μικρά έντομα που ζουν πάνω στο ζώο. Στα πρόβατα υπάρχουν είδη που τρέφονται από επιφανειακά υπολείμματα του δέρματος και άλλα που απομυζούν αίμα.

Η προσβολή μπορεί να προκαλέσει:

• έντονο κνησμό,
• συχνό ξύσιμο και τρίψιμο σε φράχτες, τοίχους ή άλλα αντικείμενα,
• φθορά ή απώλεια μαλλιού,
• ερεθισμό και εκδορές του δέρματος,
• ανησυχία,
• και σε σοβαρές προσβολές επιβάρυνση της σωματικής κατάστασης και της παραγωγικότητας.

Οι ψείρες μπορεί να είναι δύσκολο να εντοπιστούν με μια γρήγορη ματιά. Χρειάζεται να ανοίξει προσεκτικά το μαλλί και να εξεταστεί το δέρμα σε περισσότερα σημεία του σώματος.

Πώς μεταδίδονται οι ψείρες;

Η μετάδοση γίνεται κυρίως με στενή επαφή μεταξύ των ζώων. Γι' αυτό ένα προσβεβλημένο ζώο που εισέρχεται σε καθαρό κοπάδι μπορεί να αποτελέσει πηγή νέας προσβολής.

Εξοπλισμός που έρχεται σε επαφή με τα ζώα μπορεί επίσης να συμβάλει στη μεταφορά. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στον εξοπλισμό κουράς, ο οποίος πρέπει να καθαρίζεται και να διαχειρίζεται σωστά μεταξύ ζώων και κοπαδιών.

Ψώρα στα πρόβατα

Η ψώρα προκαλείται από ακάρεα. Δεν υπάρχει μόνο ένα είδος ψώρας και διαφορετικά ακάρεα μπορεί να εντοπίζονται σε διαφορετικά σημεία του σώματος και να προκαλούν διαφορετική κλινική εικόνα.

Ανάλογα με το είδος και τη σοβαρότητα της προσβολής μπορεί να παρατηρηθούν:

• έντονος κνησμός,
• τρίψιμο και δάγκωμα του μαλλιού,
• απώλεια μαλλιού,
• ερυθρότητα και ερεθισμός του δέρματος,
• κρούστες ή άλλες δερματικές αλλοιώσεις,
• ανησυχία και μειωμένη πρόσληψη τροφής,
• πτώση της σωματικής κατάστασης σε σοβαρές περιπτώσεις.

Η εικόνα μπορεί να μοιάζει με άλλες δερματοπάθειες. Για τον λόγο αυτό το «ξύνεται το πρόβατο» δεν αποτελεί από μόνο του διάγνωση ψώρας.

Κρότωνες – τσιμπούρια

Οι κρότωνες προσκολλώνται στο δέρμα και τρέφονται με αίμα. Εκτός από τον τοπικό ερεθισμό και τις δερματικές βλάβες που μπορούν να προκαλέσουν, έχουν ιδιαίτερη σημασία επειδή ορισμένα είδη μπορούν να λειτουργήσουν ως φορείς παθογόνων μικροοργανισμών.

Σε έντονη προσβολή μπορεί να παρατηρηθούν:

• πολλοί προσκολλημένοι κρότωνες στο σώμα,
• ερεθισμός και τραυματισμός του δέρματος,
• ανησυχία,
• επιβάρυνση της σωματικής κατάστασης,
• και προβλήματα που σχετίζονται με νοσήματα τα οποία μεταδίδονται μέσω κροτώνων.

Σε αντίθεση με τις ψείρες, σημαντικά στάδια του κύκλου ζωής πολλών κροτώνων βρίσκονται εκτός του ζώου. Αυτό επηρεάζει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται ο έλεγχός τους.

Μύγες και μυιάσεις

Οι μύγες δεν προκαλούν όλες το ίδιο πρόβλημα. Ορισμένα είδη ενοχλούν τα ζώα ή τρέφονται από εκκρίσεις, ενώ σε άλλες περιπτώσεις οι προνύμφες μπορούν να αναπτυχθούν πάνω ή μέσα στους ιστούς του ζώου προκαλώντας μυίαση.

Τραύματα, υγρό ή λερωμένο μαλλί και άλλες δερματικές αλλοιώσεις μπορούν, ανάλογα με το είδος της μύγας και τις περιβαλλοντικές συνθήκες, να αυξήσουν τον κίνδυνο.

Ξεχωριστή περίπτωση είναι ο Oestrus ovis, η γνωστή ρινική μυίαση των προβάτων. Οι προνύμφες αναπτύσσονται στις ρινικές κοιλότητες και στους παραρρίνιους κόλπους και μπορούν να προκαλέσουν ρινικό έκκριμα, φτέρνισμα, τίναγμα του κεφαλιού και έντονη ενόχληση.

Ποια σημάδια πρέπει να προσέξει ο κτηνοτρόφος;

Υποψία για εξωπαράσιτα μπορεί να δημιουργηθεί όταν παρατηρούνται:

• επίμονο ξύσιμο,
• τρίψιμο σε τοίχους, ταΐστρες ή φράχτες,
• δάγκωμα του μαλλιού ή του δέρματος,
• τοπική ή εκτεταμένη απώλεια μαλλιού,
• κρούστες, πληγές ή ερεθισμένο δέρμα,
• ορατές ψείρες ή κρότωνες,
• ανησυχία των ζώων,
• πτώση σωματικής κατάστασης,
• και σε ορισμένες περιπτώσεις μειωμένη παραγωγικότητα.

Προσοχή: Κνησμός, απώλεια μαλλιού και δερματικές αλλοιώσεις δεν σημαίνουν υποχρεωτικά εξωπαράσιτα. Μπορεί να υπάρχουν άλλες δερματικές ή λοιμώδεις παθήσεις. Η σωστή διάγνωση προηγείται της θεραπείας.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η εξέταση ξεκινά από το ίδιο το ζώο και το ιστορικό της εκτροφής. Χρειάζεται να αξιολογηθούν:

• ποια ζώα εμφανίζουν πρόβλημα,
• σε ποια σημεία του σώματος υπάρχουν αλλοιώσεις,
• αν υπάρχει έντονος κνησμός,
• αν το πρόβλημα εξαπλώνεται στο κοπάδι,
• αν εισήχθησαν πρόσφατα νέα ζώα,
• πότε και με τι έγινε προηγούμενη θεραπεία.

Ανάλογα με την περίπτωση, ο κτηνίατρος μπορεί να εξετάσει το μαλλί και το δέρμα, να αναζητήσει ορατά παράσιτα ή αυγά και να χρησιμοποιήσει ξέσματα δέρματος ή άλλες εξετάσεις για την ταυτοποίηση του προβλήματος.

Γιατί δεν χρησιμοποιούμε απλώς ένα αντιπαρασιτικό;

Επειδή διαφορετικά προϊόντα, δραστικές ουσίες και τρόποι χορήγησης δεν έχουν την ίδια αποτελεσματικότητα απέναντι σε όλα τα εξωπαράσιτα.

Ένα προϊόν μπορεί να έχει έγκριση για ψείρες αλλά όχι για συγκεκριμένο άκαρι ή κρότωνα. Ακόμη και η μορφή χορήγησης μπορεί να επηρεάζει την αποτελεσματικότητα.

Γι' αυτό η επιλογή πρέπει να γίνεται με βάση:

• το παράσιτο που θέλουμε να αντιμετωπίσουμε,
• το συγκεκριμένο εγκεκριμένο κτηνιατρικό προϊόν,
• το είδος και την παραγωγική κατάσταση των ζώων,
• τον σωστό τρόπο εφαρμογής,
• και τους χρόνους αναμονής για γάλα και κρέας.

Δεν μεταφέρουμε δοσολογίες από άλλο προϊόν και δεν θεωρούμε ότι δύο προϊόντα με παρόμοια χρήση εφαρμόζονται με τον ίδιο τρόπο.

Χρειάζεται να επαναληφθεί η θεραπεία;

Μερικές φορές ναι, αλλά όχι ως γενικός κανόνας για κάθε εξωπαράσιτο και κάθε προϊόν.

Στις ψείρες, για παράδειγμα, ορισμένες θεραπείες δεν εξοντώνουν αποτελεσματικά όλα τα αυγά. Έτσι μπορεί να χρειάζεται επανάληψη μετά την εκκόλαψή τους. Η ακριβής ανάγκη και ο χρόνος επανάληψης εξαρτώνται από το παράσιτο και από το εγκεκριμένο προϊόν.

Στην ψώρα επίσης μπορεί να απαιτείται συγκεκριμένο θεραπευτικό σχήμα ώστε να καλυφθεί ο κύκλος ζωής του ακάρεος.

Κανόνας: Δεν επαναλαμβάνουμε αυθαίρετα μια θεραπεία επειδή «έτσι γίνεται συνήθως». Ακολουθούμε το φύλλο οδηγιών του συγκεκριμένου εγκεκριμένου προϊόντος και τις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Πρέπει να γίνει θεραπεία και στον στάβλο;

Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες πρακτικές ερωτήσεις και η απάντηση είναι: εξαρτάται από το παράσιτο.

Στις ψείρες και σε αρκετά ακάρεα, το μεγαλύτερο μέρος ή ολόκληρος ο κύκλος ζωής πραγματοποιείται πάνω στο ζώο. Εκεί το βασικό πρόβλημα είναι τα προσβεβλημένα ζώα και η μετάδοση με στενή επαφή.

Σε άλλα εξωπαράσιτα, όπως πολλοί κρότωνες και μύγες, σημαντικό μέρος του κύκλου ζωής πραγματοποιείται στο περιβάλλον. Τότε η διαχείριση των εγκαταστάσεων ή του περιβάλλοντος μπορεί να αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία.

Ανεξάρτητα από το παράσιτο, είναι χρήσιμα:

• ο καθαρισμός των χώρων,
• η σωστή διαχείριση στρωμνής και οργανικού υλικού,
• ο καθαρισμός εξοπλισμού που έρχεται σε επαφή με τα ζώα,
• η αποφυγή υπερβολικού συνωστισμού,
• και η εξέταση νέων ζώων πριν ενσωματωθούν στο κοπάδι.

Η χρήση εντομοκτόνων ή ακαρεοκτόνων στις εγκαταστάσεις δεν πρέπει να γίνεται στα τυφλά. Πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένη ανάγκη και προϊόν εγκεκριμένο για τη συγκεκριμένη χρήση.

Γιατί μπορεί να αποτύχει μια θεραπεία;

Το γεγονός ότι εξακολουθούν να εμφανίζονται παράσιτα μετά από μια θεραπεία δεν σημαίνει αυτομάτως ότι «το φάρμακο δεν κάνει».

Πιθανές αιτίες είναι:

• λανθασμένη αρχική διάγνωση,
• επιλογή προϊόντος που δεν καλύπτει το συγκεκριμένο παράσιτο,
• λανθασμένη εφαρμογή ή δοσολογία,
• μη θεραπεία άλλων προσβεβλημένων ζώων όταν αυτό απαιτείται,
• μη κάλυψη σταδίων του κύκλου ζωής του παρασίτου,
• επαναμόλυνση από άλλα ζώα,
• επαναμόλυνση από το περιβάλλον σε παράσιτα με εξωγενή στάδια,
• και πιθανή ανάπτυξη ανθεκτικότητας.

Αν μια θεραπεία αποτυγχάνει επανειλημμένα, χρειάζεται επανεκτίμηση της διάγνωσης και της συνολικής στρατηγικής αντί για διαδοχικές αυθαίρετες αλλαγές προϊόντων.

Τι γίνεται με την ανθεκτικότητα;

Η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο τα ενδοπαράσιτα. Έχει καταγραφεί και σε εξωπαράσιτα απέναντι σε διάφορες κατηγορίες παρασιτοκτόνων.

Η επαναλαμβανόμενη χρήση της ίδιας στρατηγικής χωρίς έλεγχο αποτελεσματικότητας μπορεί να ευνοήσει την επιλογή ανθεκτικών πληθυσμών.

Γι' αυτό ο σύγχρονος έλεγχος βασίζεται σε ολοκληρωμένη διαχείριση: σωστή διάγνωση, κατάλληλο εγκεκριμένο προϊόν όταν χρειάζεται, υγιεινή, διαχείριση του περιβάλλοντος όπου είναι απαραίτητη και παρακολούθηση του αποτελέσματος.

Τι πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος;

1. Εξετάστε τα ζώα. Αναζητήστε κνησμό, τρίψιμο, απώλεια μαλλιού, κρούστες, πληγές και ορατά παράσιτα.
2. Ελέγξτε περισσότερα από ένα ζώα. Ένα πρόβλημα που φαίνεται μεμονωμένο μπορεί να υπάρχει ήδη και σε άλλα ζώα.
3. Μην ξεκινάτε θεραπεία μόνο από το σύμπτωμα. Προσπαθήστε να προσδιοριστεί ποιο παράσιτο υπάρχει.
4. Ελέγξτε το ιστορικό. Πότε έγινε προηγούμενη θεραπεία, με ποιο προϊόν και με ποιο αποτέλεσμα;
5. Εξετάστε το περιβάλλον. Ανάλογα με το παράσιτο μπορεί να χρειάζεται παρέμβαση και στις εγκαταστάσεις ή στη διαχείριση.
6. Χρησιμοποιείτε μόνο κατάλληλα εγκεκριμένα κτηνιατρικά προϊόντα.
7. Τηρείτε τους χρόνους αναμονής για γάλα και κρέας.
8. Ελέγξτε αν η αντιμετώπιση πέτυχε. Αν το πρόβλημα επιμένει, αναζητήστε την αιτία αντί να επαναλαμβάνετε αυθαίρετα την ίδια θεραπεία.

Πρόληψη

Η πρόληψη είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή ένα νέο προσβεβλημένο ζώο μπορεί να εισαγάγει εξωπαράσιτα σε ένα κοπάδι που δεν είχε πρόβλημα.

• Ελέγχετε τα νέα ζώα πριν από την ένταξή τους στο κοπάδι.
• Παρακολουθείτε συστηματικά το δέρμα και το μαλλί.
• Διατηρείτε τις εγκαταστάσεις καθαρές και περιορίζετε τον υπερβολικό συνωστισμό.
• Καθαρίζετε κατάλληλα τον κοινόχρηστο εξοπλισμό.
• Δώστε ιδιαίτερη προσοχή στον εξοπλισμό κουράς.
• Αντιμετωπίζετε έγκαιρα τραύματα και δερματικές αλλοιώσεις που μπορούν να προσελκύσουν μύγες.
• Καταγράφετε τις θεραπείες και αξιολογείτε την αποτελεσματικότητά τους.

Συχνές ερωτήσεις

Τα πρόβατα ξύνονται. Σημαίνει ότι έχουν ψείρες;

Όχι απαραίτητα. Οι ψείρες είναι μία πιθανή αιτία, αλλά κνησμό μπορούν να προκαλέσουν ακάρεα, άλλες δερματικές παθήσεις και διαφορετικοί ερεθιστικοί παράγοντες. Χρειάζεται εξέταση του δέρματος και του μαλλιού.

Αν ένα πρόβατο έχει ψείρες, πρέπει να ελέγξω όλο το κοπάδι;

Ναι. Επειδή οι ψείρες μεταδίδονται κυρίως με επαφή μεταξύ των ζώων, η εξέταση μόνο του ζώου στο οποίο εντοπίστηκε το πρόβλημα μπορεί να μην αποκαλύψει την πραγματική έκταση της προσβολής.

Πρέπει να ψεκάσω και τον στάβλο για τις ψείρες;

Δεν υπάρχει μία απάντηση για όλα τα εξωπαράσιτα. Οι ψείρες είναι κυρίως παράσιτα του ζώου και ο κύκλος ζωής τους πραγματοποιείται πάνω στον ξενιστή. Η υγιεινή του χώρου και του εξοπλισμού παραμένει σημαντική, αλλά η αυθαίρετη χρήση εντομοκτόνου στον στάβλο δεν υποκαθιστά τη σωστή αντιμετώπιση των προσβεβλημένων ζώων.

Χρειάζεται δεύτερη θεραπεία για τις ψείρες;

Μπορεί να χρειάζεται, επειδή ορισμένες θεραπείες δεν εξοντώνουν όλα τα αυγά. Δεν υπάρχει όμως ένα σταθερό χρονικό διάστημα που να εφαρμόζεται σε όλα τα προϊόντα. Ακολουθείται το εγκεκριμένο φύλλο οδηγιών και η κτηνιατρική καθοδήγηση.

Μπορώ να χρησιμοποιήσω το ίδιο φάρμακο για ψείρες, ψώρα και τσιμπούρια;

Όχι ως γενικό κανόνα. Η αποτελεσματικότητα και η εγκεκριμένη ένδειξη εξαρτώνται από τη δραστική ουσία, τη μορφή του προϊόντος, το παράσιτο και τον τρόπο εφαρμογής.

Γιατί ξαναεμφανίστηκαν τα παράσιτα μετά τη θεραπεία;

Μπορεί να υπήρξε επαναμόλυνση, ανεπαρκής κάλυψη του κύκλου ζωής, λανθασμένη εφαρμογή, λάθος διάγνωση ή μειωμένη αποτελεσματικότητα του προϊόντος. Σε επαναλαμβανόμενο πρόβλημα χρειάζεται διερεύνηση και όχι απλώς επανάληψη της ίδιας αγωγής.

Συμπέρασμα

Η σωστή αντιμετώπιση των εξωπαρασίτων ξεκινά από μία απλή αρχή: πρώτα αναγνωρίζουμε το πρόβλημα και μετά επιλέγουμε την αντιμετώπιση.

Οι ψείρες, η ψώρα, οι κρότωνες και οι μυιάσεις έχουν διαφορετικό κύκλο ζωής και διαφορετικές απαιτήσεις ελέγχου. Η αποτελεσματική στρατηγική συνδυάζει διάγνωση, σωστή χρήση εγκεκριμένων κτηνιατρικών προϊόντων, διαχείριση των ζώων και —όπου πραγματικά χρειάζεται— παρέμβαση στο περιβάλλον.

Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενικές πληροφορίες και δεν αντικαθιστά την κτηνιατρική διάγνωση. Η επιλογή κτηνιατρικού φαρμάκου, η δοσολογία, ο τρόπος εφαρμογής, η ανάγκη επανάληψης της θεραπείας και οι χρόνοι αναμονής για γάλα και κρέας πρέπει να βασίζονται στο συγκεκριμένο εγκεκριμένο προϊόν και στις οδηγίες του κτηνιάτρου.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• MSD Veterinary Manual – Lice in Sheep and Goats.
• MSD Veterinary Manual – Mange in Sheep and Goats.
• MSD Veterinary Manual – Ectoparasiticides Used in Large Animals.
• MSD Veterinary Manual – Tick Control.
• MSD Veterinary Manual – Sheep Nasal Bot Myiasis.
• Union Product Database – Veterinary medicines authorised in the European Union.