Όταν πέφτει η παραγωγή γάλακτος, το πρώτο που συνήθως ελέγχει ο κτηνοτρόφος είναι το σιτηρέσιο ή ο μαστός. Και πολύ σωστά. Όμως μια προβατίνα μπορεί να χάνει γάλα χωρίς να εμφανίζει εμφανή μαστίτιδα και χωρίς το πρόβλημα να ξεκινά από τον μαστό.
Χωλότητα, γαστρεντερικά παράσιτα, μεταβολικές διαταραχές, λοιμώδη νοσήματα και γενικότερα καταστάσεις που μειώνουν την πρόσληψη τροφής ή αυξάνουν τις ανάγκες του οργανισμού μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη γαλακτοπαραγωγή.
Γαλακτοπαραγωγές προβατίνες Lacaune σε περιστροφικό αμελκτήριο στην Aveyron της Γαλλίας.
Φωτογραφία: Schaeferhof / Wikimedia Commons –
CC BY-SA 3.0
.
Δεν είναι πάντα ο μαστός
Η μαστίτιδα παραμένει μία από τις σημαντικότερες αιτίες μείωσης της γαλακτοπαραγωγής στα πρόβατα.
Ωστόσο, πρόσφατη επιστημονική ανασκόπηση για τα πρόβατα και τις αίγες επισημαίνει ότι η παραγωγή γάλακτος μπορεί να μειωθεί και από πολλές άλλες καταστάσεις, επειδή επηρεάζονται:
η πρόσληψη τροφής,
η αξιοποίηση των θρεπτικών συστατικών,
η λειτουργία της μεγάλης κοιλίας,
η ενεργειακή κατάσταση του ζώου,
η ανοσολογική απόκριση,
και η ίδια η λειτουργία του μαστικού αδένα.
Έτσι, η πτώση στο γάλα μπορεί να είναι ένα από τα πρώτα σημάδια ότι κάτι δεν πάει καλά, ακόμη και όταν ο μαστός φαίνεται φυσιολογικός.
1. Χωλότητα: το πρόβατο πονάει και τρώει λιγότερο
Η χωλότητα δεν είναι μόνο πρόβλημα των ποδιών.
Ένα ζώο που πονάει μετακινείται λιγότερο, περνά λιγότερο χρόνο στη φάτνη ή στη βοσκή και μπορεί να μειώσει σημαντικά την πρόσληψη τροφής.
Σε μελέτη σε γαλακτοπαραγωγές προβατίνες Χίου, η ημερήσια παραγωγή γάλακτος ήταν περίπου 32,5% χαμηλότερη την εβδομάδα διάγνωσης της χωλότητας, ενώ η μεγαλύτερη μείωση έφθασε περίπου το 35,8% μία εβδομάδα αργότερα. Στις πρώτες 210 ημέρες γαλακτικής περιόδου, οι χωλές προβατίνες είχαν συνολικά περίπου 19% χαμηλότερη παραγωγή από τις υγιείς.
Αυτό δείχνει ότι μια πτώση στο γάλα μπορεί να ξεκινά από τα πόδια και όχι από τον μαστό.
Τι να κοιτάξει ο κτηνοτρόφος
αν η προβατίνα διστάζει να σηκωθεί,
αν πατάει άνισα,
αν μένει πίσω από το κοπάδι,
αν μειώνεται ο χρόνος που περνά στη φάτνη,
αν υπάρχουν αλλοιώσεις ανάμεσα στα νύχια ή οσμή.
2. Παράσιτα: τρώνε την παραγωγή χωρίς πάντα να φαίνονται
Οι γαστρεντερικές παρασιτώσεις μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την παραγωγή πριν εμφανιστούν έντονα κλινικά συμπτώματα.
Τα παράσιτα επηρεάζουν την πρόσληψη και την αξιοποίηση των θρεπτικών συστατικών και αυξάνουν τις απαιτήσεις του οργανισμού.
Μετα-ανάλυση 88 μελετών έδειξε ότι, κατά μέσο όρο, η παραγωγή γάλακτος των προβάτων με γαστρεντερικά νηματώδη ήταν περίπου 78% της παραγωγής των μη μολυσμένων ζώων. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παρασιτωμένη προβατίνα θα χάσει ακριβώς 22% γάλα, αλλά δείχνει πόσο σημαντική μπορεί να είναι η επίδραση των παρασίτων στην παραγωγικότητα.
Σημάδια που μπορεί να συνυπάρχουν
πτώση κατάστασης σώματος,
μειωμένη όρεξη,
διάρροια σε ορισμένες παρασιτώσεις,
αναιμία,
οίδημα κάτω από τη γνάθο σε σοβαρές περιπτώσεις,
μείωση παραγωγής χωρίς άλλη προφανή εξήγηση.
Η διάγνωση δεν πρέπει να γίνεται μόνο από την εμφάνιση του ζώου. Οι κοπρανολογικές εξετάσεις είναι πολύ χρήσιμο εργαλείο για την εκτίμηση της παρασίτωσης.
3. Υποκλινική μαστίτιδα: ο μαστός μπορεί να φαίνεται φυσιολογικός
Η απουσία πρηξίματος ή εμφανών αλλοιώσεων στο γάλα δεν αποκλείει τη μαστίτιδα.
Στην υποκλινική μαστίτιδα μπορεί να μην υπάρχουν εμφανή συμπτώματα, αλλά να έχει ήδη μειωθεί η παραγωγή και να έχει αλλάξει η ποιότητα του γάλακτος.
Για αυτό σε γαλακτοπαραγωγές μονάδες έχουν αξία:
η παρακολούθηση σωματικών κυττάρων,
οι βακτηριολογικές εξετάσεις όταν χρειάζονται,
η σύγκριση παραγωγής μεταξύ ζώων,
και ο συστηματικός έλεγχος του μαστού.
4. Μεταβολικές διαταραχές
Η περίοδος γύρω από τον τοκετό και η έναρξη της γαλακτοπαραγωγής δημιουργούν τεράστιες απαιτήσεις στον οργανισμό της προβατίνας.
Διαταραχές όπως:
η τοξιναιμία εγκυμοσύνης,
η υποασβεστιαιμία,
η υπομαγνησιαιμία,
και η υποξεία οξέωση της μεγάλης κοιλίας
μπορούν να επηρεάσουν την πρόσληψη τροφής, τον μεταβολισμό και τελικά την παραγωγή γάλακτος.
Σε ορισμένες περιπτώσεις το ζώο δεν εμφανίζει αρχικά εντυπωσιακή κλινική εικόνα. Η πρώτη ένδειξη μπορεί να είναι απλώς ότι τρώει λιγότερο και αρχίζει να πέφτει το γάλα.
5. Υποξεία οξέωση της μεγάλης κοιλίας
Σε σιτηρέσια με υψηλά επίπεδα συμπυκνωμένων ζωοτροφών, η παρατεταμένη πτώση του pH της μεγάλης κοιλίας μπορεί να επηρεάσει τη λειτουργία του πεπτικού συστήματος.
Η υποξεία οξέωση μπορεί να συνοδεύεται από:
μεταβολές στην όρεξη,
ασταθή πρόσληψη τροφής,
μείωση της μηρυκαστικής δραστηριότητας,
μαλακότερα κόπρανα,
και πτώση παραγωγής.
Η λύση δεν είναι απλώς η προσθήκη ενός buffer. Πρέπει να εξεταστεί συνολικά η αναλογία χονδροειδών και συμπυκνωμένων ζωοτροφών και ο τρόπος χορήγησης του σιτηρεσίου.
6. Λοιμώδη νοσήματα που επηρεάζουν ολόκληρο τον οργανισμό
Ορισμένα λοιμώδη νοσήματα μπορούν να μειώσουν τη γαλακτοπαραγωγή χωρίς να έχουν ως κύριο όργανο-στόχο τον μαστό.
Η πρόσφατη επιστημονική ανασκόπηση αναφέρει μεταξύ άλλων:
καταρροϊκό πυρετό,
Maedi-Visna,
παραφυματίωση,
ευλογιά των προβάτων,
και λοιμώξεις που σχετίζονται με αποβολές.
Η πτώση στην παραγωγή μπορεί να προκύπτει από πυρετό, φλεγμονή, μειωμένη κατανάλωση τροφής ή γενικότερη επιβάρυνση του οργανισμού.
7. Χρόνια νοσήματα: η πτώση μπορεί να είναι σταδιακή
Σε χρόνια νοσήματα, όπως η παραφυματίωση ή οι λοιμώξεις από lentivirus, η παραγωγή μπορεί να μειώνεται σταδιακά.
Το πρόβλημα είναι ότι η αλλαγή μπορεί να γίνει τόσο αργά ώστε ο κτηνοτρόφος να την αποδώσει στην ηλικία του ζώου ή στη φυσιολογική πορεία της γαλακτικής περιόδου.
Γι' αυτό η ατομική καταγραφή παραγωγής, όπου είναι διαθέσιμη, μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό ζώων που αποκλίνουν από το αναμενόμενο.
8. Αποβολές και προβλήματα γύρω από τον τοκετό
Νοσήματα που προκαλούν αποβολές ή προβλήματα γύρω από τον τοκετό μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη μετέπειτα γαλακτοπαραγωγή.
Η φλεγμονώδης αντίδραση, η μειωμένη πρόσληψη τροφής και η κακή μεταβολική κατάσταση γύρω από τον τοκετό επηρεάζουν την έναρξη και την εξέλιξη της γαλακτικής περιόδου.
Όταν πέφτει το γάλα, τι πρέπει να ελέγξουμε πρώτα;
Αν η μείωση αφορά πολλά ζώα ταυτόχρονα, χρειάζεται να εξεταστούν πρώτα παράγοντες που επηρεάζουν ολόκληρη την ομάδα.
Τροφή: άλλαξε η ποσότητα ή η ποιότητα των ζωοτροφών;
Νερό: υπάρχει επαρκής και εύκολη πρόσβαση;
Θερμικό στρες: άλλαξαν οι θερμοκρασίες ή ο αερισμός;
Αμελκτήριο: υπάρχει πρόβλημα στον εξοπλισμό ή στη διαδικασία;
Μαστός: υπάρχουν ενδείξεις κλινικής ή υποκλινικής μαστίτιδας;
Πόδια: αυξήθηκε η χωλότητα;
Παράσιτα: πότε έγινε τελευταία αξιολόγηση της παρασίτωσης;
Γενική υγεία: υπάρχουν πυρετός, αποβολές ή άλλα συμπτώματα στο κοπάδι;
Πτώση σε ένα ζώο ή σε όλο το κοπάδι;
Αυτό είναι ένα από τα πρώτα στοιχεία που βοηθούν στη διερεύνηση.
Αν πέσει ξαφνικά το γάλα σε μία προβατίνα, ο έλεγχος πρέπει να επικεντρωθεί στο ίδιο το ζώο: μαστός, πόδια, θερμοκρασία, όρεξη και γενική κλινική κατάσταση.
Αν πέσει η παραγωγή σε πολλές προβατίνες ταυτόχρονα, αυξάνεται η πιθανότητα να υπάρχει κοινός παράγοντας, όπως διατροφή, νερό, θερμικό στρες, αμελκτήριο ή πρόβλημα υγείας σε επίπεδο κοπαδιού.
Το βασικό μήνυμα:
Η πτώση στο γάλα είναι σύμπτωμα και όχι διάγνωση. Αν διορθώσουμε μόνο το σιτηρέσιο χωρίς να βρούμε την πραγματική αιτία, μπορεί να χαθεί πολύτιμος χρόνος.
Μην κοιτάτε μόνο τα λίτρα
Χρήσιμο είναι να παρακολουθούνται μαζί:
παραγωγή γάλακτος,
κατανάλωση τροφής,
σωματική κατάσταση,
χωλότητα,
υγεία μαστού,
αναπαραγωγικά συμβάντα,
και σημαντικές θεραπείες.
Η σύνδεση αυτών των πληροφοριών βοηθά να εντοπιστεί η αιτία μιας πτώσης πολύ γρηγορότερα.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί μια προβατίνα με φυσιολογικό μαστό να έχει μαστίτιδα;
Ναι. Η υποκλινική μαστίτιδα μπορεί να μην προκαλεί εμφανές πρήξιμο ή αλλοίωση του γάλακτος, αλλά να επηρεάζει την παραγωγή και τη σύστασή του.
Μπορεί η χωλότητα να μειώσει τόσο πολύ το γάλα;
Ναι. Μελέτη σε προβατίνες Χίου έδειξε σημαντική μείωση της ημερήσιας και συνολικής γαλακτοπαραγωγής στα χωλά ζώα.
Τα παράσιτα επηρεάζουν το γάλα ακόμη και χωρίς έντονη διάρροια;
Ναι. Παρασιτώσεις μπορεί να επηρεάσουν την πρόσληψη και αξιοποίηση της τροφής πριν εμφανιστούν έντονα κλινικά σημεία.
Αν πέσει απότομα το γάλα σε όλο το κοπάδι, είναι ασθένεια;
Όχι απαραίτητα. Πρέπει να ελεγχθούν επίσης τροφή, νερό, αμελκτήριο, θερμοκρασία περιβάλλοντος και άλλοι παράγοντες διαχείρισης.
Συμπέρασμα
Ο μαστός είναι μόνο ένα μέρος της γαλακτοπαραγωγής.
Για να παραγάγει γάλα η προβατίνα πρέπει να τρώει, να μετακινείται χωρίς πόνο, να έχει σωστή λειτουργία της μεγάλης κοιλίας και να μην καταναλώνει μεγάλο μέρος της ενέργειάς της στην αντιμετώπιση φλεγμονής, παρασίτων ή άλλων νοσημάτων.
Γι' αυτό όταν η παραγωγή πέφτει χωρίς προφανή αιτία, αξίζει να δούμε το ζώο συνολικά και όχι μόνο τον μαστό.
Σημείωση: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα. Αιφνίδια ή σημαντική πτώση της παραγωγής, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από ανορεξία, πυρετό, χωλότητα, αποβολές ή άλλα συμπτώματα, χρειάζεται κτηνιατρική διερεύνηση.
Έδωσες αποπαρασιτικό στα πρόβατα ή στα αρνιά. Πώς ξέρεις όμως ότι πραγματικά έπιασε; Το γεγονός ότι χορηγήθηκε ένα ανθελμινθικό φάρμακο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι εξοντώθηκαν τα παράσιτα.
Σε πολλές εκτροφές τα γαστρεντερικά παράσιτα έχουν αναπτύξει ανθεκτικότητα σε μία ή περισσότερες δραστικές ουσίες. Σε άλλες περιπτώσεις όμως η αποτυχία μπορεί να οφείλεται σε λάθος δοσολογία, λανθασμένη χορήγηση ή γρήγορη επαναμόλυνση.
Χορήγηση αποπαρασιτικού φαρμάκου σε πρόβατο.
Φωτογραφία: Ernesto Hernandez Fonte / U.S. Navy / Wikimedia Commons — Public Domain.
Γιατί ένα αποπαρασιτικό μπορεί να μην δουλέψει
Όταν μετά τη θεραπεία συνεχίζεται το πρόβλημα, είναι εύκολο να θεωρήσει κανείς ότι «το φάρμακο δεν έπιασε». Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτόματα ότι υπάρχει ανθεκτικότητα.
Μια θεραπεία μπορεί να έχει μειωμένη αποτελεσματικότητα επειδή:
χρησιμοποιήθηκε μικρότερη δόση από την απαιτούμενη,
το βάρος των ζώων υπολογίστηκε λανθασμένα,
ο εξοπλισμός χορήγησης δεν ήταν σωστά ρυθμισμένος,
το προϊόν δεν χορηγήθηκε σωστά,
το φάρμακο είχε αποθηκευτεί ακατάλληλα,
τα ζώα μολύνθηκαν ξανά πολύ γρήγορα,
ή τα παράσιτα έχουν πράγματι αναπτύξει ανθεκτικότητα.
Τι σημαίνει ανθεκτικότητα στα αποπαρασιτικά
Ανθεκτικότητα σημαίνει ότι ένας σημαντικός αριθμός παρασίτων μπορεί να επιβιώνει από μία θεραπεία που κανονικά θα έπρεπε να τα εξοντώνει.
Τα παράσιτα που επιβιώνουν συνεχίζουν να αναπαράγονται. Με τον χρόνο, η συγκεκριμένη δραστική ουσία μπορεί να γίνεται όλο και λιγότερο αποτελεσματική στην ίδια εκτροφή.
Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό στα πρόβατα, επειδή η συχνή και επαναλαμβανόμενη χρήση των ίδιων κατηγοριών φαρμάκων αυξάνει την πίεση επιλογής προς τα ανθεκτικά παράσιτα.
Πώς ελέγχουμε αν το αποπαρασιτικό έπιασε
Ο πιο χρήσιμος πρακτικός τρόπος είναι η σύγκριση του αριθμού αυγών παρασίτων στα κόπρανα πριν και μετά τη θεραπεία.
Η διαδικασία είναι γνωστή διεθνώς ως Faecal Egg Count Reduction Test (FECRT).
Με απλά λόγια:
λαμβάνονται δείγματα κοπράνων πριν από τη θεραπεία,
χορηγείται το αποπαρασιτικό,
λαμβάνονται ξανά δείγματα μετά από το κατάλληλο χρονικό διάστημα,
συγκρίνεται ο αριθμός των αυγών πριν και μετά.
Αν η μείωση των αυγών είναι μικρότερη από την αναμενόμενη, χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση.
Πότε γίνεται ο επανέλεγχος
Ο χρόνος επανελέγχου εξαρτάται από την κατηγορία του φαρμάκου.
Σε πρακτικά πρωτόκολλα ελέγχου χρησιμοποιούνται συνήθως χρονικά διαστήματα περίπου:
7 ημερών για ορισμένες δραστικές ουσίες, όπως η levamisole,
14 ημερών για αρκετές άλλες βασικές κατηγορίες ανθελμινθικών.
Ο σωστός χρόνος πρέπει να επιλέγεται σε συνεργασία με τον κτηνίατρο ή το εργαστήριο, γιατί ένας πολύ πρώιμος ή πολύ καθυστερημένος έλεγχος μπορεί να οδηγήσει σε λάθος συμπέρασμα.
Πόσα ζώα χρειάζεται να ελεγχθούν
Για έναν απλό έλεγχο αποτελεσματικότητας χρησιμοποιούνται συχνά δείγματα από ομάδα ζώων και όχι από ένα μόνο πρόβατο.
Σε πρακτικές οδηγίες αναφέρεται συχνά αριθμός περίπου 10 ζώων, όμως ο ακριβής αριθμός εξαρτάται από τη μέθοδο που θα χρησιμοποιηθεί και πρέπει να συμφωνείται με το εργαστήριο ή τον κτηνίατρο.
Αν βρεθούν ακόμη αυγά, σημαίνει ότι υπάρχει ανθεκτικότητα;
Όχι απαραίτητα.
Η παρουσία αυγών μετά τη θεραπεία μπορεί να οφείλεται σε:
λάθος δοσολογία,
λανθασμένη χορήγηση,
πρόβλημα στον εξοπλισμό,
λανθασμένο χρόνο επανελέγχου,
γρήγορη επαναμόλυνση,
ή πραγματική ανθεκτικότητα.
Γι' αυτό ένα κακό αποτέλεσμα δεν πρέπει να οδηγεί αυτόματα στο συμπέρασμα ότι «το συγκεκριμένο φάρμακο δεν δουλεύει».
Ένα από τα πιο συχνά λάθη: η υποδοσολογία
Η υποδοσολογία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που μπορούν να οδηγήσουν σε αποτυχία θεραπείας.
Αν τα ζώα είναι βαρύτερα από όσο υπολογίζεται, η ποσότητα του φαρμάκου μπορεί να είναι μικρότερη από αυτή που απαιτείται.
Για αυτό χρειάζεται όσο το δυνατόν καλύτερη εκτίμηση του πραγματικού βάρους και σωστή ρύθμιση του εξοπλισμού χορήγησης.
Ελέγξτε και τη δοσομετρική συσκευή
Πριν από κάθε θεραπεία πρέπει να ελέγχεται αν η συσκευή χορήγησης δίνει πραγματικά την ποσότητα που δείχνει.
Ένα μικρό σφάλμα στη ρύθμιση μπορεί να σημαίνει ότι δεκάδες ή εκατοντάδες ζώα λαμβάνουν μικρότερη δόση από την αναμενόμενη.
Πριν ξεκινήσετε:
ελέγξτε τη σωστή λειτουργία της συσκευής,
διαβάστε τις οδηγίες του προϊόντος,
ελέγξτε την ημερομηνία λήξης,
και βεβαιωθείτε ότι το προϊόν έχει αποθηκευτεί σωστά.
Πρέπει να αλλάζουμε συνεχώς αποπαρασιτικό;
Η τυχαία εναλλαγή φαρμάκων δεν αποτελεί σωστή στρατηγική.
Το ζητούμενο είναι να γνωρίζουμε ποιες δραστικές ουσίες εξακολουθούν να λειτουργούν στη συγκεκριμένη εκτροφή.
Αυτό μπορεί να διαπιστωθεί μόνο με έλεγχο και όχι με υποθέσεις.
Γιατί η πολύ συχνή αποπαρασίτωση μπορεί να γίνει πρόβλημα
Όταν όλο το κοπάδι αποπαρασιτώνεται πολύ συχνά χωρίς πραγματική ένδειξη, τα ευαίσθητα παράσιτα εξοντώνονται και εκείνα που επιβιώνουν είναι συχνά τα πιο ανθεκτικά.
Αν αυτό επαναλαμβάνεται για χρόνια, αυξάνεται σταδιακά το ποσοστό των ανθεκτικών παρασίτων στον πληθυσμό.
Οι σύγχρονες στρατηγικές ελέγχου βασίζονται περισσότερο σε:
κοπρανολογικές εξετάσεις,
παρακολούθηση της κατάστασης των ζώων,
ιστορικό της εκτροφής,
σωστή διαχείριση των βοσκοτόπων,
και στοχευμένη χρήση των φαρμάκων.
Τι είναι το refugia
Ο όρος refugia χρησιμοποιείται για το μέρος του πληθυσμού των παρασίτων που δεν εκτίθεται στο φάρμακο.
Η διατήρηση ενός πληθυσμού ευαίσθητων παρασίτων μπορεί να βοηθήσει στην επιβράδυνση της εξάπλωσης της ανθεκτικότητας.
Για τον λόγο αυτό η σύγχρονη διαχείριση δεν βασίζεται πλέον αποκλειστικά στη λογική «θεραπεύουμε όλα τα ζώα όσο πιο συχνά γίνεται».
Πότε πρέπει να υποψιαστούμε πρόβλημα
Χρειάζεται διερεύνηση όταν:
τα αρνιά συνεχίζουν να έχουν κακή ανάπτυξη παρά τη θεραπεία,
οι κοπρανολογικές εξετάσεις δείχνουν μικρή μείωση των αυγών,
η ίδια δραστική ουσία χρησιμοποιείται για πολλά χρόνια,
οι θεραπείες έχουν γίνει πολύ συχνές,
ή υπάρχει επαναλαμβανόμενο ιστορικό αποτυχίας θεραπείας.
Τι πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος
Αν υπάρχει υποψία ότι ένα αποπαρασιτικό δεν λειτουργεί σωστά:
μην αυξήσετε μόνοι σας τη δόση,
μην αλλάξετε τυχαία δραστική ουσία,
κάντε κοπρανολογικό έλεγχο,
ελέγξτε το βάρος των ζώων,
ελέγξτε τη συσκευή χορήγησης,
και συζητήστε το αποτέλεσμα με τον κτηνίατρο της εκτροφής.
Το σημαντικότερο:
Το ότι δόθηκε αποπαρασιτικό δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε αν ήταν αποτελεσματικό. Ο έλεγχος πριν και μετά τη θεραπεία μπορεί να δείξει τι πραγματικά συμβαίνει στην εκτροφή.
Συχνές ερωτήσεις
Πώς ξέρω αν το αποπαρασιτικό έπιασε;
Ο πιο αξιόπιστος τρόπος είναι η σύγκριση των αυγών παρασίτων στα κόπρανα πριν και μετά τη θεραπεία.
Αν δεν έπιασε, δίνω αμέσως άλλο φάρμακο;
Όχι χωρίς έλεγχο. Πρώτα πρέπει να διερευνηθούν η δόση, η σωστή χορήγηση και η πιθανή ανθεκτικότητα.
Μπορεί να υπάρχει ανθεκτικότητα μόνο σε μία δραστική ουσία;
Ναι. Σε μια εκτροφή μπορεί μία κατηγορία ανθελμινθικών να εξακολουθεί να λειτουργεί και άλλη να έχει μειωμένη αποτελεσματικότητα.
Πρέπει να θεραπεύονται πάντα όλα τα ζώα;
Όχι απαραίτητα. Σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιείται στοχευμένη θεραπεία, ανάλογα με το επίπεδο παρασίτωσης και την κατάσταση των ζώων.
Συμπέρασμα
Η ανθεκτικότητα στα αποπαρασιτικά είναι ένα πρόβλημα που δεν φαίνεται πάντα με γυμνό μάτι.
Η λύση δεν είναι περισσότερες και συχνότερες θεραπείες. Είναι καλύτερος έλεγχος, σωστή δοσολογία και γνώση του ποια φάρμακα εξακολουθούν πραγματικά να λειτουργούν στη συγκεκριμένη εκτροφή.
Ένας απλός κοπρανολογικός έλεγχος πριν και μετά τη θεραπεία μπορεί να δώσει πολύ περισσότερες πληροφορίες από την τυφλή αλλαγή αποπαρασιτικού.
Σημείωση: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την κτηνιατρική διάγνωση ή συνταγογράφηση. Η χρήση ανθελμινθικών πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες του κτηνιάτρου και του εγκεκριμένου προϊόντος.
Η μαστίτιδα στα πρόβατα είναι φλεγμονή του μαστικού αδένα και αποτελεί μία από τις σημαντικότερες παθήσεις της γαλακτοπαραγωγού προβατίνας. Μπορεί να εμφανιστεί ως ένα σχετικά ήπιο πρόβλημα σε ένα ημιμόριο του μαστού, ως υποκλινική λοίμωξη που περνά απαρατήρητη ή ως μια πολύ σοβαρή οξεία ή γαγγραινώδης μαστίτιδα που θέτει σε κίνδυνο ακόμη και τη ζωή του ζώου.
Για τον κτηνοτρόφο το πρόβλημα δεν είναι μόνο η απώλεια γάλακτος. Η μαστίτιδα μπορεί να προκαλέσει πόνο, πυρετό, ανορεξία, καταστροφή τμήματος του μαστού, πρόωρη απομάκρυνση της προβατίνας από το κοπάδι και ανεπαρκή θρέψη των αρνιών.
Το κρίσιμο είναι να αναγνωριστεί γρήγορα. Σε πολλές περιπτώσεις η έγκαιρη θεραπεία βελτιώνει σημαντικά την πιθανότητα ίασης, ενώ καθυστέρηση ακόμη και μίας ημέρας μπορεί να επιδεινώσει την εξέλιξη μιας βακτηριακής μαστίτιδας.
Τι είναι η μαστίτιδα;
Μαστίτιδα είναι η φλεγμονή του μαστικού αδένα. Στις περισσότερες περιπτώσεις των προβάτων σχετίζεται με ενδομαστική βακτηριακή λοίμωξη.
Μπορεί να προσβληθεί:
το ένα ημιμόριο του μαστού,
και τα δύο ημιμόρια,
μόνο το γάλα χωρίς έντονα εξωτερικά σημεία,
ή ολόκληρος ο οργανισμός σε πολύ βαριά λοίμωξη.
Η βαρύτητα κυμαίνεται από μια υποκλινική λοίμωξη που φαίνεται μόνο από αυξημένα σωματικά κύτταρα μέχρι σηψαιμία και γαγγρένα του μαστού.
Πώς φτάνει το μικρόβιο μέσα στον μαστό;
Η βασική πύλη εισόδου των περισσότερων μικροβίων είναι ο πόρος της θηλής.
Η θηλή διαθέτει φυσικούς αμυντικούς μηχανισμούς. Όταν όμως το άκρο της θηλής τραυματιστεί ή επιμολυνθεί, το μικρόβιο μπορεί να περάσει προς τον μαστικό αδένα.
Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο
βρώμικη και υγρή στρωμνή,
τραυματισμένες ή σκασμένες θηλές,
δυνατός ή τραυματικός θηλασμός,
αρνιά με αλλοιώσεις στο στόμα,
λανθασμένες ρυθμίσεις αρμεκτικής μηχανής,
υπεράρμεγμα,
φθαρμένα θήλαστρα,
κακή υγιεινή πριν και μετά το άρμεγμα,
μολυσμένα χέρια ή εξοπλισμός,
μεγάλη πυκνότητα ζώων,
κακή κατάσταση του μαστού ή των θηλών.
Ο ρόλος των αρνιών
Τα αρνιά μπορούν να παίζουν σημαντικό ρόλο ιδιαίτερα στη μετάδοση της Mannheimia haemolytica.
Το βακτήριο μπορεί να υπάρχει στη στοματική κοιλότητα και τις αμυγδαλές του αρνιού. Κατά τον θηλασμό μπορεί να μεταφερθεί στην επιφάνεια της θηλής και, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν μικροτραυματισμοί, να περάσει στον μαστό.
Σε προβατίνα με δίδυμα ή τρίδυμα αρνιά, η έντονη χρήση των θηλών και οι τραυματισμοί μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο.
Ποια μικρόβια προκαλούν μαστίτιδα στα πρόβατα;
Τα σημαντικότερα παθογόνα που έχουν απομονωθεί από περιπτώσεις μαστίτιδας στα πρόβατα περιλαμβάνουν:
σπανιότερα Clostridium perfringens και άλλα βακτήρια.
Το Staphylococcus aureus είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή μπορεί να προκαλέσει οξεία, χρόνια αλλά και γαγγραινώδη μαστίτιδα.
Στην υποκλινική μαστίτιδα σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης οι μη-aureus σταφυλόκοκκοι.
Οι βασικές μορφές μαστίτιδας
Υποκλινική μαστίτιδα
Δεν υπάρχουν εμφανείς αλλαγές στον μαστό ή στο γάλα.
Μπορεί όμως να υπάρχει:
αύξηση σωματικών κυττάρων,
μειωμένη παραγωγή γάλακτος,
βακτηριακή λοίμωξη,
χαμηλότερη ανάπτυξη των αρνιών.
Κλινική μαστίτιδα
Υπάρχουν εμφανείς αλλαγές στον μαστό ή/και στο γάλα:
οίδημα,
θερμότητα,
πόνος,
σκληρότητα,
αλλαγές στη σύσταση του γάλακτος.
Οξεία μαστίτιδα
Τα συμπτώματα εμφανίζονται γρήγορα.
Η προβατίνα μπορεί να:
κόψει την τροφή,
απομονωθεί από το κοπάδι,
παρουσιάσει υψηλό πυρετό,
μην αφήνει τα αρνιά να θηλάσουν,
δείχνει έντονο πόνο στον μαστό.
Γαγγραινώδης μαστίτιδα
Είναι μία από τις σοβαρότερες μορφές.
Η κυκλοφορία του αίματος σε τμήμα του μαστού καταστρέφεται, ο ιστός νεκρώνεται και μπορεί να αναπτυχθεί σοβαρή τοξιναιμία ή σηψαιμία.
Χρόνια μαστίτιδα
Μετά από προηγούμενη λοίμωξη ο μαστός μπορεί να παραμείνει:
σκληρός,
παραμορφωμένος,
με οζίδια ή αποστήματα,
με μικρή ή καθόλου παραγωγή.
Τι βλέπει ο κτηνοτρόφος;
Τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται όλα μαζί.
Στον μαστό
το ένα ημιμόριο είναι μεγαλύτερο από το άλλο,
πρήξιμο,
θερμότητα,
έντονος πόνος στην ψηλάφηση,
σκληρότητα,
ανομοιόμορφη υφή,
αλλοίωση χρώματος του δέρματος,
ψυχρό ημιμόριο σε προχωρημένη γαγγρένα.
Στην προβατίνα
πυρετός,
ανορεξία,
κατάπτωση,
μειωμένη παραγωγή γάλακτος,
άρνηση θηλασμού,
χωλότητα ή περίεργη στάση.
Γιατί μπορεί να φαίνεται σαν να κουτσαίνει;
Ένας έντονα φλεγμονώδης μαστός πονάει.
Η προβατίνα μπορεί να απομακρύνει προς τα έξω το πίσω πόδι που βρίσκεται δίπλα στο προσβεβλημένο ημιμόριο ώστε να μην πιέζει τον επώδυνο μαστό.
Έτσι ο κτηνοτρόφος μπορεί αρχικά να νομίσει ότι υπάρχει πρόβλημα στο πόδι ενώ η πραγματική αιτία βρίσκεται στον μαστό.
Τι αλλαγές μπορεί να εμφανιστούν στο γάλα;
Το γάλα μπορεί να γίνει:
υδαρές,
κιτρινωπό,
ροζ ή αιματηρό,
με νιφάδες ή πήγματα,
με πύον ή παχύρρευστη έκκριση,
ή να μειωθεί απότομα η ποσότητά του.
Σε βαριά καταστροφή του μαστικού ιστού μπορεί να παράγεται ελάχιστη ή καθόλου φυσιολογική έκκριση.
Το χρώμα του γάλακτος όμως δεν μας λέει ποιο μικρόβιο ευθύνεται.
Γαγγραινώδης μαστίτιδα: πότε πρόκειται για πραγματικό επείγον;
Η γαγγραινώδης μαστίτιδα μπορεί να εξελιχθεί ταχύτατα.
Ιδιαίτερα ανησυχητικά σημεία είναι:
πολύ έντονος πόνος στην αρχή,
μεγάλο και σκληρό ημιμόριο,
μπλε, μωβ, σκούρο ή μαύρο χρώμα του δέρματος,
μαστός που από θερμός γίνεται ψυχρός,
οροαιματηρή ή δύσοσμη έκκριση,
υψηλός πυρετός στην αρχή,
και σε πολύ βαριά κατάσταση ακόμη και πτώση της θερμοκρασίας,
έντονη κατάπτωση,
αδυναμία ή κατάκλιση,
σημεία shock.
Η χαρακτηριστική μπλε-μαύρη εμφάνιση έχει δώσει σε ορισμένες χώρες την ονομασία «blue bag».
Ακόμη και όταν η προβατίνα επιβιώσει, το προσβεβλημένο ημιμόριο συχνά καταστρέφεται μόνιμα.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Η κλινική διάγνωση βασίζεται σε:
εξέταση και ψηλάφηση του μαστού,
εξέταση των θηλών,
παρατήρηση της έκκρισης ή του γάλακτος,
θερμοκρασία σώματος,
όρεξη και γενική κατάσταση,
παραγωγή γάλακτος.
Η αιτιολογική διάγνωση γίνεται με εξέταση δείγματος γάλακτος.
Καλλιέργεια γάλακτος
Μπορεί να δείξει ποιο μικρόβιο υπάρχει.
Όταν το πρόβλημα επαναλαμβάνεται ή η θεραπεία αποτυγχάνει, η καλλιέργεια και όπου χρειάζεται το αντιβιόγραμμα αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη αξία.
Σωματικά κύτταρα
Στην υποκλινική μαστίτιδα μπορεί να μην υπάρχει καμία εμφανής αλλαγή.
Η αύξηση του αριθμού σωματικών κυττάρων αποτελεί ένδειξη φλεγμονής του μαστού και χρησιμοποιείται ιδιαίτερα σε γαλακτοπαραγωγές μονάδες.
California Mastitis Test – CMT
Το CMT μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως γρήγορο εργαλείο διαλογής για να εντοπιστούν ημιμόρια με αυξημένο κυτταρικό φορτίο.
Δεν μας λέει όμως από μόνο του ποιο μικρόβιο προκαλεί το πρόβλημα.
Το σημαντικό βήμα: δείγμα πριν από το αντιβιοτικό
Όταν η κατάσταση της προβατίνας το επιτρέπει, είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να λαμβάνεται δείγμα γάλακτος πριν από την πρώτη δόση αντιμικροβιακού.
Μετά την έναρξη της θεραπείας η καλλιέργεια μπορεί να γίνει δυσκολότερη ή παραπλανητική.
Βασικές αρχές σωστής δειγματοληψίας
Χρησιμοποιούμε καθαρά γάντια.
Καθαρίζουμε την επιφάνεια της θηλής.
Απολυμαίνουμε προσεκτικά το άκρο της θηλής.
Απορρίπτουμε τις πρώτες ακτίνες γάλακτος.
Παίρνουμε δείγμα χωρίς να ακουμπήσει το δοχείο στη θηλή.
Κλείνουμε αμέσως το αποστειρωμένο δοχείο.
Ακολουθούμε τις οδηγίες του κτηνιάτρου για ψύξη και αποστολή.
Πώς αντιμετωπίζεται η μαστίτιδα στα πρόβατα;
Δεν υπάρχει μία θεραπεία για κάθε μαστίτιδα.
Ο κτηνίατρος αποφασίζει με βάση:
τη βαρύτητα του περιστατικού,
αν υπάρχουν συστηματικά συμπτώματα,
αν πρόκειται για κλινική ή γαγγραινώδη μορφή,
το πιθανό μικρόβιο,
την καλλιέργεια και το αντιβιόγραμμα όπου υπάρχουν,
το στάδιο της γαλακτικής περιόδου,
αν το ζώο προορίζεται για γαλακτοπαραγωγή,
και τα εγκεκριμένα κτηνιατρικά προϊόντα.
Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει τέσσερα διαφορετικά πράγματα:
αντιμικροβιακή θεραπεία,
ανακούφιση του πόνου και της φλεγμονής,
υποστηρικτική θεραπεία,
διαχείριση του προσβεβλημένου μαστού και του γάλακτος.
Πότε χρησιμοποιούνται αντιβιοτικά;
Η κλινική βακτηριακή μαστίτιδα είναι μία από τις καταστάσεις στις οποίες η αντιμικροβιακή θεραπεία μπορεί να είναι απαραίτητη.
Ανάλογα με το περιστατικό, ο κτηνίατρος μπορεί να επιλέξει:
ενδομαστική χορήγηση,
συστηματική ενέσιμη χορήγηση,
ή συνδυασμό τους.
Ενδομαστική θεραπεία
Το φάρμακο εισάγεται μέσω της θηλής στον μαστικό αδένα.
Έχει το πλεονέκτημα ότι επιτυγχάνει υψηλή συγκέντρωση του αντιμικροβιακού μέσα στον ίδιο τον μαστό.
Μελέτη σε προβατίνες με σταφυλοκοκκική μαστίτιδα έδειξε ότι η έγκαιρη έναρξη θεραπείας συνδέθηκε με ταχύτερη και καλύτερη ίαση, ενώ υπήρξαν ενδείξεις πλεονεκτήματος της ενδομαστικής έναντι της αποκλειστικά ενέσιμης χορήγησης στο συγκεκριμένο πειραματικό μοντέλο.
Συστηματικό αντιβιοτικό
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν:
η προβατίνα έχει πυρετό και έντονα συστηματικά συμπτώματα,
υπάρχει βαριά οξεία μαστίτιδα,
υπάρχει υποψία σηψαιμίας ή τοξιναιμίας,
υπάρχει γαγγραινώδης μαστίτιδα.
Ποια αντιβιοτικά χρησιμοποιούνται;
Στη διεθνή βιβλιογραφία για τη μαστίτιδα των προβάτων έχουν μελετηθεί ή χρησιμοποιηθεί διάφορες κατηγορίες αντιμικροβιακών, μεταξύ άλλων β-λακτάμες και τετρακυκλίνες.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οποιοδήποτε αντίστοιχο φάρμακο μπορεί να δοθεί αυθαίρετα.
Η επιλογή πρέπει να γίνεται από τον κτηνίατρο με βάση:
το πιθανό παθογόνο,
την ευαισθησία του,
την εγκεκριμένη ένδειξη για πρόβατα,
τον τρόπο χορήγησης,
την κατάσταση του ζώου,
και τους χρόνους αναμονής για γάλα και κρέας.
Γιατί είναι τόσο σημαντικό να ξεκινήσει νωρίς;
Καθώς εξελίσσεται η λοίμωξη μπορεί να δημιουργηθούν:
νεκρώσεις,
αποστήματα,
ινώδης ιστός,
περιοχές στις οποίες το αντιβιοτικό διεισδύει δύσκολα.
Έτσι μπορεί να εξαφανιστεί ο πυρετός αλλά να μην αποκατασταθεί ποτέ πλήρως το προσβεβλημένο ημιμόριο.
Αντιφλεγμονώδη, παυσίπονα και υγρά
Η μαστίτιδα μπορεί να είναι πολύ επώδυνη.
Σε κλινικά περιστατικά ο κτηνίατρος μπορεί να χρησιμοποιήσει μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (NSAIDs) για:
μείωση πόνου,
μείωση φλεγμονής,
περιορισμό της επίδρασης της τοξιναιμίας,
βελτίωση της ευζωίας.
Υγρά
Σε βαριά περιστατικά η προβατίνα μπορεί:
να μην τρώει,
να μην πίνει,
να είναι αφυδατωμένη,
να βρίσκεται σε shock.
Τότε μπορεί να απαιτούνται ενδοφλέβια υγρά και εντατική κτηνιατρική υποστήριξη.
Άδειασμα του προσβεβλημένου μαστού
Ανάλογα με την περίπτωση, ο κτηνίατρος μπορεί να συστήσει ελεγχόμενη απομάκρυνση της παθολογικής έκκρισης ώστε να μειώνεται το φορτίο μέσα στον μαστό.
Δεν πιέζουμε όμως βίαια έναν εξαιρετικά επώδυνο ή νεκρωμένο μαστό και δεν χρησιμοποιούμε αυθαίρετα εργαλεία μέσα στη θηλή.
Τι γίνεται ειδικά στη γαγγραινώδη μαστίτιδα;
Εδώ η αντιμετώπιση πρέπει να είναι επιθετική και άμεση.
Μπορεί να απαιτούνται:
συστηματικά αντιμικροβιακά,
αντιφλεγμονώδη και αναλγητικά,
ενδοφλέβια υγρά,
αντιμετώπιση shock και τοξιναιμίας,
διαχείριση του νεκρωμένου μαστού,
προστασία της περιοχής από δευτερογενείς μολύνσεις και μυΐαση.
Σε προχωρημένα περιστατικά ο μαστικός ιστός μπορεί να έχει ήδη νεκρωθεί και να αποχωρίζεται.
Η πρόγνωση για την παραγωγική λειτουργία του συγκεκριμένου ημιμορίου είναι τότε πολύ κακή.
Σε ακραία περιστατικά, όπου η προβατίνα υποφέρει σοβαρά και η πρόγνωση για επιβίωση είναι πολύ κακή, ο κτηνίατρος μπορεί να χρειαστεί να συζητήσει ακόμη και την ευθανασία.
Τι γίνεται με τα αρνιά της άρρωστης προβατίνας;
Αυτό είναι ένα σημείο που συχνά ξεχνιέται.
Αν η προβατίνα χάσει μεγάλο μέρος της παραγωγής της, τα αρνιά μπορεί να μην παίρνουν αρκετό γάλα.
Ελέγχουμε:
αν θηλάζουν πραγματικά,
αν ο μαστός δίνει γάλα και από τα δύο ημιμόρια,
αν τα αρνιά είναι χορτάτα μετά τον θηλασμό,
αν αρχίζουν να φωνάζουν ή να ψάχνουν συνεχώς θηλή,
αν μειώνεται η ανάπτυξή τους.
Αν η μητέρα δεν μπορεί να τα θρέψει, μπορεί να χρειαστεί:
υιοθεσία από άλλη προβατίνα,
ασφαλές γάλα από άλλη υγιή προβατίνα,
ή κατάλληλο υποκατάστατο γάλακτος.
Η απόφαση πρέπει επίσης να λαμβάνει υπόψη το μικρόβιο, επειδή δεν θέλουμε να μεταδώσουμε λοίμωξη σε άλλα ζώα μέσω μολυσμένου γάλακτος.
Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το γάλα;
Γάλα από κλινικά προσβεβλημένο ημιμόριο δεν πρέπει να μπαίνει στο γάλα της δεξαμενής.
Επιπλέον, μετά τη χορήγηση φαρμάκου πρέπει να τηρείται αυστηρά ο χρόνος αναμονής για το γάλα που αντιστοιχεί στο συγκεκριμένο κτηνιατρικό προϊόν και στη συγκεκριμένη χρήση.
Ο χρόνος αναμονής δεν είναι ίδιος για όλα τα φάρμακα.
Δεν πρέπει να υπολογίζεται «από μνήμης» ή επειδή ένα άλλο σκεύασμα είχε τον ίδιο χρόνο.
Γιατί μπορεί να μην πετύχει η θεραπεία;
Αποτυχία θεραπείας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι «το αντιβιοτικό ήταν αδύναμο».
Πιθανοί λόγοι είναι:
η θεραπεία άρχισε πολύ αργά,
το μικρόβιο δεν ήταν ευαίσθητο στο φάρμακο,
υπήρχε λάθος διάγνωση,
η διάρκεια θεραπείας ήταν ανεπαρκής,
υπήρχαν αποστήματα ή νεκρωμένος ιστός,
η συγκέντρωση του αντιμικροβιακού στον ιστό ήταν ανεπαρκής,
η προβατίνα μολύνθηκε ξανά,
δεν διορθώθηκε η αιτία που προκάλεσε το πρόβλημα στο κοπάδι.
Staphylococcus aureus και χρόνια λοίμωξη
Ο S. aureus μπορεί να εγκατασταθεί βαθιά στον μαστικό ιστό, να προκαλέσει μικροαποστήματα και να επιμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Για αυτό η κλινική εικόνα μπορεί να βελτιωθεί χωρίς να έχει εξαλειφθεί πλήρως η λοίμωξη.
Χρόνια μαστίτιδα – ο «σκληρός μαστός»
Μετά από παλαιότερη λοίμωξη μπορεί να μείνει μόνιμη ίνωση.
Ο κτηνοτρόφος μπορεί να αισθάνεται:
σκληρούς όζους,
ανομοιόμορφο ιστό,
ένα μικρότερο ή παραμορφωμένο ημιμόριο,
πολύ μειωμένη παραγωγή.
Ένα τέτοιο ημιμόριο μπορεί να μην επανέλθει ποτέ σε φυσιολογική παραγωγή.
Γι' αυτό είναι σημαντικό να ψηλαφούνται οι μαστοί:
μετά τον απογαλακτισμό,
κατά την ξηρά περίοδο,
και πριν από την επόμενη οχεία.
Προβατίνες με μόνιμες σκληρύνσεις, αποστήματα ή ένα μη λειτουργικό ημιμόριο συχνά αποτελούν υποψήφιες για απομάκρυνση από το αναπαραγωγικό κοπάδι, ιδιαίτερα όταν δεν μπορούν να θρέψουν επαρκώς τα αρνιά τους.
Υποκλινική μαστίτιδα: το πρόβλημα που δεν φαίνεται
Η υποκλινική μαστίτιδα μπορεί να είναι οικονομικά πολύ σημαντική επειδή δεν υπάρχει εμφανώς άρρωστο ζώο.
Μπορεί να παρατηρούμε μόνο:
πτώση γαλακτοπαραγωγής,
αυξημένα σωματικά κύτταρα,
μεγαλύτερο μικροβιακό φορτίο γάλακτος,
αρνιά που δεν αναπτύσσονται όπως αναμενόταν.
Σε ελληνικές γαλακτοπαραγωγικές εκτροφές έχει επιβεβαιωθεί ότι η υποκλινική μαστίτιδα αποτελεί σημαντικό και συχνό πρόβλημα, με τους σταφυλόκοκκους να αποτελούν σημαντικούς αιτιολογικούς παράγοντες.
Δεν θεραπεύουμε όμως όλες τις υψηλές τιμές σωματικών κυττάρων στα τυφλά
Χρειάζεται να αξιολογηθούν:
μεμονωμένο ζώο ή πρόβλημα κοπαδιού,
CMT,
ατομικός αριθμός σωματικών κυττάρων,
καλλιέργεια,
παραγωγή,
ιστορικό μαστίτιδας.
Η μαζική χορήγηση αντιβιοτικών χωρίς διάγνωση δεν αποτελεί σωστή στρατηγική.
Πώς μπορεί η αρμεκτική μηχανή να αυξήσει τον κίνδυνο;
Η μηχανική άμελξη είναι ασφαλής όταν το σύστημα λειτουργεί σωστά.
Προβλήματα δημιουργούνται από:
λάθος επίπεδο κενού,
προβληματική παλμοδότηση,
φθαρμένα θήλαστρα,
υπεράρμεγμα,
κακή εφαρμογή των κυπέλλων,
ολίσθηση θηλάστρων και εισρόφηση μολυσμένων σταγονιδίων,
ανεπαρκή καθαρισμό του συστήματος.
Σημεία που πρέπει να ανησυχήσουν
πολλές θηλές με τραυματισμούς ή υπερκεράτωση,
ξαφνική αύξηση μαστίτιδων,
μεγάλη αύξηση σωματικών κυττάρων,
συνεχείς πτώσεις θηλάστρων,
ανομοιόμορφο άρμεγμα.
Σε τέτοια περίπτωση δεν αρκεί η αλλαγή αντιβιοτικού. Χρειάζεται τεχνικός έλεγχος της αρμεκτικής εγκατάστασης.
Πώς μειώνουμε τη μαστίτιδα στο κοπάδι;
1. Καθαρή και στεγνή στρωμνή
Ο μαστός της προβατίνας έρχεται σε άμεση επαφή με τη στρωμνή κάθε φορά που ξαπλώνει.
Βρεγμένη στρωμνή και μεγάλη κοπρανώδης μόλυνση αυξάνουν το μικροβιακό φορτίο γύρω από τη θηλή.
2. Έλεγχος θηλών
Τραυματισμένες θηλές πρέπει να αντιμετωπίζονται έγκαιρα.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν:
οι προβατίνες έχουν πολλά αρνιά,
υπάρχει έντονος θηλασμός,
τα αρνιά έχουν στοματικές βλάβες.
3. Σωστή υγιεινή στο άρμεγμα
καθαρά χέρια ή γάντια,
καθαρό άκρο θηλής,
καθαρός εξοπλισμός,
σωστή απολύμανση μετά το άρμεγμα όπου εφαρμόζεται σχετικό πρόγραμμα,
άρμεγμα ύποπτων ή μολυσμένων ζώων τελευταίων.
4. Τακτικός έλεγχος αρμεκτικής μηχανής
Το σύστημα πρέπει να ελέγχεται και να συντηρείται προγραμματισμένα και όχι μόνο όταν εμφανιστεί πρόβλημα.
5. Απομόνωση κλινικών περιστατικών
Η άρρωστη προβατίνα πρέπει, όπου είναι πρακτικά δυνατό, να χωρίζεται ώστε:
να παρακολουθείται καλύτερα,
να μην αναμειγνύεται το γάλα της,
να περιορίζεται η μετάδοση παθογόνων.
6. Έλεγχος μετά τον απογαλακτισμό
Μετά το τέλος της γαλουχίας ψηλαφούμε όλα τα ημιμόρια.
Ψάχνουμε:
σκληρύνσεις,
ασυμμετρία,
οζίδια,
αποστήματα,
κατεστραμμένες θηλές.
7. Έλεγχος πριν από την οχεία
Η προβατίνα με μόνιμη σοβαρή βλάβη του μαστού μπορεί στην επόμενη γέννα να μην έχει αρκετό γάλα για τα αρνιά της.
Είναι καλύτερο να εντοπιστεί πριν ξαναμπεί στην αναπαραγωγή.
8. Όταν αυξάνονται τα περιστατικά, διερευνούμε το κοπάδι
Αν από δύο περιστατικά περάσουμε ξαφνικά σε δέκα, δεν έχουμε πλέον μόνο πρόβλημα μεμονωμένων ζώων.
Ελέγχουμε:
ποια μικρόβια κυκλοφορούν,
αρμεκτική μηχανή,
στρωμνή,
υγιεινή αρμέγματος,
κατάσταση θηλών,
διαχείριση αρνιών,
συνωστισμό.
Βρήκα προβατίνα με ύποπτη μαστίτιδα – τι κάνω τώρα;
Τι βλέπω
Τι μπορεί να σημαίνει
Τι κάνω
Μικρή αλλαγή στο γάλα, προβατίνα ζωηρή
Πρώιμη κλινική μαστίτιδα
Απομόνωση, έλεγχος μαστού, δείγμα γάλακτος και επικοινωνία με κτηνίατρο
Πρησμένος, ζεστός και επώδυνος μαστός
Οξεία φλεγμονή
Κτηνιατρική εξέταση άμεσα και έναρξη κατάλληλης θεραπείας
Πυρετός, ανορεξία, έντονη κατάπτωση
Συστηματική νόσος / τοξιναιμία
Άμεσος κτηνίατρος – πιθανή συστηματική αντιμικροβιακή και υποστηρικτική θεραπεία
Μπλε, μωβ, μαύρο ή ψυχρό ημιμόριο
Γαγγραινώδης μαστίτιδα
Κτηνιατρικό επείγον
Χωρίς εμφανές πρήξιμο αλλά χαμηλό γάλα / υψηλά σωματικά κύτταρα
Πιθανή υποκλινική μαστίτιδα
CMT, ατομικά δείγματα γάλακτος, καλλιέργεια και έλεγχος σε επίπεδο κοπαδιού
Σκληρό ημιμόριο χωρίς ενεργή οξεία φλεγμονή
Χρόνια βλάβη / ίνωση / απόστημα
Κτηνιατρική αξιολόγηση της λειτουργικότητας και απόφαση αν το ζώο πρέπει να παραμείνει στην αναπαραγωγή
Τα πρώτα 10 βήματα του κτηνοτρόφου
Χωρίζω την ύποπτη προβατίνα.
Ελέγχω και τα δύο ημιμόρια του μαστού.
Ελέγχω το γάλα χωριστά από κάθε θηλή.
Μετρώ θερμοκρασία.
Ελέγχω αν τρώει, πίνει και στέκεται κανονικά.
Ελέγχω αν τα αρνιά έχουν αρκετό γάλα.
Παίρνω καθαρό δείγμα πριν από το αντιβιοτικό όταν είναι εφικτό.
Καλώ τον κτηνίατρο και δεν αλλάζω τυχαία φάρμακα.
Δεν βάζω το γάλα στη δεξαμενή.
Καταγράφω το περιστατικό, τη θεραπεία και τον χρόνο αναμονής.
Τι ΔΕΝ πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος;
Να περιμένει δύο ή τρεις ημέρες σε οξεία μαστίτιδα.
Να χρησιμοποιεί όποιο αντιβιοτικό υπάρχει διαθέσιμο χωρίς διάγνωση.
Να βάζει τυχαίο ενδομαστικό σωληνάριο χωρίς κτηνιατρική οδηγία.
Να αλλάζει αντιβιοτικό κάθε ημέρα επειδή ο μαστός δεν έγινε αμέσως φυσιολογικός.
Να βάζει γάλα θεραπευόμενης προβατίνας στη δεξαμενή.
Να ξεχνά τα αρνιά της άρρωστης προβατίνας.
Να θεωρεί ότι επειδή υποχώρησε ο πυρετός αποκαταστάθηκε και ο μαστός.
Να κρατά για χρόνια στην αναπαραγωγή προβατίνα με μόνιμα κατεστραμμένο μαστό χωρίς αξιολόγηση.
Πότε πρέπει να καλέσουμε κτηνίατρο αμέσως;
Χωρίς καθυστέρηση όταν υπάρχει:
υψηλός πυρετός,
έντονη κατάπτωση,
άρνηση τροφής,
πολύ επώδυνος και πρησμένος μαστός,
αιματηρή ή δύσοσμη έκκριση,
μπλε, μωβ ή μαύρο δέρμα του μαστού,
ψυχρός μαστός,
προβατίνα που δεν μπορεί να σηκωθεί,
πολλά περιστατικά σε μικρό χρονικό διάστημα.
Συχνές ερωτήσεις
Η μαστίτιδα μπορεί να εμφανιστεί χωρίς πυρετό;
Ναι. Οι υποκλινικές και ορισμένες ήπιες ή χρόνιες μορφές μπορεί να μην προκαλούν πυρετό.
Αν ο μαστός είναι σκληρός σημαίνει ότι υπάρχει ενεργή μαστίτιδα;
Όχι πάντα. Μπορεί να πρόκειται για ουλώδη ιστό ή χρόνια βλάβη από παλαιότερη λοίμωξη.
Αν η προβατίνα κουτσαίνει πρέπει να κοιτάξω και τον μαστό;
Ναι, ιδιαίτερα μετά τον τοκετό και κατά τη γαλουχία. Ο επώδυνος μαστός μπορεί να κάνει την προβατίνα να κρατά το πίσω πόδι μακριά από το προσβεβλημένο ημιμόριο.
Χρειάζεται κάθε μαστίτιδα αντιβίωση;
Η βακτηριακή κλινική μαστίτιδα συχνά χρειάζεται αντιμικροβιακή θεραπεία, αλλά η επιλογή φαρμάκου και οδού χορήγησης πρέπει να βασίζεται στη μορφή του περιστατικού, στο πιθανό παθογόνο και όπου είναι δυνατόν στην καλλιέργεια.
Ενδομαστικό ή ενέσιμο αντιβιοτικό;
Δεν υπάρχει μία απάντηση για όλες τις περιπτώσεις. Σε εντοπισμένη λοίμωξη μπορεί να επιλεγεί ενδομαστική θεραπεία. Σε συστηματικά ή πολύ βαριά περιστατικά μπορεί να είναι απαραίτητη συστηματική θεραπεία. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται συνδυασμός.
Πρέπει να αρμέγω τον προσβεβλημένο μαστό;
Ο κτηνίατρος μπορεί να συστήσει ελεγχόμενη απομάκρυνση της παθολογικής έκκρισης σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Δεν εφαρμόζουμε όμως βίαιο ή υπερβολικό άρμεγμα σε πολύ επώδυνο ή νεκρωμένο μαστό.
Μπορεί να ξαναδώσει κανονικά γάλα μετά τη θεραπεία;
Ναι σε πολλές έγκαιρα αντιμετωπισμένες περιπτώσεις. Αν όμως έχει δημιουργηθεί εκτεταμένη βλάβη, ίνωση, απόστημα ή γαγγρένα, η παραγωγή μπορεί να μην επανέλθει.
Τι κάνουμε με προβατίνα που έχει μόνο ένα λειτουργικό ημιμόριο;
Εξαρτάται από την παραγωγική της ικανότητα και τον αριθμό αρνιών που καλείται να θρέψει. Πριν παραμείνει στην αναπαραγωγή πρέπει να αξιολογηθεί αν μπορεί να θρέψει επαρκώς την επόμενη γέννα.
Μπορώ να χρησιμοποιήσω το γάλα όσο παίρνει αντιβίωση;
Όχι για ανθρώπινη κατανάλωση ή για τη δεξαμενή μέχρι να ολοκληρωθεί ο προβλεπόμενος χρόνος αναμονής του συγκεκριμένου φαρμάκου. Οι χρόνοι αναμονής διαφέρουν ανά προϊόν.
Η μαστίτιδα μπορεί να σκοτώσει την προβατίνα;
Ναι. Οι υπεροξείες, σηπτικές και ιδιαίτερα οι γαγγραινώδεις μορφές μπορούν να γίνουν απειλητικές για τη ζωή.
Πώς καταλαβαίνω ότι το πρόβλημα δεν είναι πια ατομικό αλλά πρόβλημα κοπαδιού;
Όταν αυξάνονται τα περιστατικά, τα σωματικά κύτταρα ή το μικροβιακό φορτίο, μειώνεται η γαλακτοπαραγωγή ή επαναλαμβάνονται τα ίδια παθογόνα, χρειάζεται διερεύνηση ολόκληρης της εκτροφής και όχι απλώς θεραπεία κάθε νέας προβατίνας.
Συμπέρασμα
Στη μαστίτιδα των προβάτων η ταχύτητα αντίδρασης έχει μεγάλη σημασία.
Ο κτηνοτρόφος πρέπει πρώτα να αναγνωρίζει ότι υπάρχει πρόβλημα:
αλλαγή στο γάλα,
πρησμένος ή επώδυνος μαστός,
πτώση παραγωγής,
πυρετός,
ανορεξία,
άρνηση θηλασμού,
ή ύποπτη χωλότητα.
Στη συνέχεια πρέπει, όπου είναι δυνατόν, να λαμβάνεται δείγμα γάλακτος πριν από την έναρξη αντιμικροβιακής αγωγής και να επιλέγεται η θεραπεία με βάση τη βαρύτητα και την πιθανή αιτία.
Ενδομαστικά ή συστηματικά αντιμικροβιακά, αντιφλεγμονώδη, αναλγησία και υγρά δεν είναι εναλλακτικές που επιλέγονται τυχαία· αποτελούν διαφορετικά εργαλεία για διαφορετικές μορφές της νόσου.
Και τέλος, δεν θεραπεύουμε μόνο το ζώο. Αν οι μαστίτιδες επαναλαμβάνονται, ελέγχουμε στρωμνή, θηλές, αρνιά, αρμεκτική μηχανή, διαδικασία αρμέγματος και τα παθογόνα που κυκλοφορούν στο κοπάδι.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
MSD Veterinary Manual – Mastitis in Ewes.
Cornell University College of Veterinary Medicine – Mastitis in Ewes and Does.
Mavrogianni VS, Menzies PI, Fragkou IA, Fthenakis GC – Principles of Mastitis Treatment in Sheep and Goats.
Vasileiou NGC, Fthenakis GC, Mavrogianni VS – Comparison of Intramammary and Injectable Antibiotic Administration against Staphylococcal Mastitis in Ewes.
Clinical mastitis in ewes: bacteriology, epidemiology and clinical features.
University of Thessaly – studies on ovine mastitis treatment and control.
Journal of the Hellenic Veterinary Medical Society – Predisposing factors and control of bacterial mastitis in dairy ewes.
European Medicines Agency – Union Product Database for authorised veterinary medicines.
Ο αφθώδης πυρετός (Foot-and-Mouth Disease, FMD) είναι ένα εξαιρετικά μεταδοτικό ιογενές νόσημα των δίχηλων ζώων. Προσβάλλει μεταξύ άλλων πρόβατα, αίγες, βοοειδή και χοίρους και μπορεί να προκαλέσει πολύ σοβαρές συνέπειες σε μια εκτροφή, όχι μόνο λόγω της νόσου στα ζώα αλλά και λόγω των αυστηρών μέτρων που απαιτούνται για τον περιορισμό της διασποράς.
Στα πρόβατα η κλινική εικόνα μπορεί να είναι λιγότερο χαρακτηριστική από ό,τι στα βοοειδή. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή ένα προσβεβλημένο κοπάδι μπορεί να εμφανίζει χωλότητα, πυρετό, μειωμένη όρεξη, σιελόρροια ή μικρές αλλοιώσεις στο στόμα και στα πόδια χωρίς πάντα να υπάρχει από την πρώτη στιγμή η «τυπική» εικόνα που περιμένει ο κτηνοτρόφος.
Τι είναι ο αφθώδης πυρετός;
Ο αφθώδης πυρετός προκαλείται από τον ιό του αφθώδους πυρετού (Foot-and-Mouth Disease Virus, FMDV), ο οποίος ανήκει στο γένος Aphthovirus.
Υπάρχουν διαφορετικοί ορότυποι του ιού. Η ανοσία απέναντι σε έναν ορότυπο δεν σημαίνει απαραίτητα προστασία απέναντι στους υπόλοιπους, γεγονός που κάνει την επιδημιολογία και τον εμβολιασμό ιδιαίτερα σύνθετα.
Το νόσημα αφορά κυρίως τα δίχηλα ζώα. Στις εκτροφές αυτό σημαίνει ότι μπορεί να απειληθούν ταυτόχρονα διαφορετικά είδη ζώων, όπως πρόβατα, αίγες, βοοειδή και χοίροι.
Μεταδίδεται στον άνθρωπο;
Ο αφθώδης πυρετός δεν θεωρείται απειλή για τη δημόσια υγεία. Το βασικό πρόβλημα είναι η εξαιρετικά γρήγορη μετάδοση μεταξύ ευαίσθητων ζώων, οι απώλειες στην παραγωγή και τα πολύ αυστηρά μέτρα που απαιτούνται για τον έλεγχο μιας εστίας.
Πώς μεταδίδεται;
Ο ιός μπορεί να υπάρχει σε εκκρίσεις και απεκκρίσεις μολυσμένων ζώων. Η μετάδοση μπορεί να γίνει τόσο με άμεση επαφή όσο και έμμεσα.
Κίνδυνο διασποράς μπορούν να δημιουργήσουν:
η εισαγωγή μολυσμένου ζώου στην εκτροφή,
η άμεση επαφή μεταξύ κοπαδιών,
οχήματα μεταφοράς ζώων,
εργαλεία και εξοπλισμός,
υποδήματα και ρουχισμός,
μολυσμένοι χώροι και εγκαταστάσεις,
ζωοτροφές ή άλλα υλικά που έχουν επιμολυνθεί,
και, υπό κατάλληλες συνθήκες, η αερογενής μεταφορά του ιού.
Η μεγάλη μεταδοτικότητα είναι ο λόγος που η αντιμετώπιση μιας ύποπτης εστίας δεν μπορεί να περιμένει μέχρι να εμφανιστούν έντονα συμπτώματα σε πολλά ζώα.
Γιατί είναι τόσο εύκολη η διασπορά;
Ένα σημαντικό πρόβλημα είναι ότι ο ιός μπορεί να κυκλοφορεί και να μεταδίδεται πριν γίνει εμφανής η πλήρης κλινική εικόνα.
Επιπλέον, μια εκτροφή δεν είναι απομονωμένο σύστημα. Ζώα, άνθρωποι, φορτηγά, ζωοτροφές, γάλα, εξοπλισμός και εργαλεία δημιουργούν συνεχείς πιθανές οδούς επαφής με άλλες μονάδες.
Για αυτό σε μια περιοχή όπου υπάρχει επιβεβαιωμένη εστία, οι μετακινήσεις αποτελούν κρίσιμο σημείο ελέγχου.
Ποια είναι τα συμπτώματα του αφθώδους πυρετού στα πρόβατα;
Η κλινική εικόνα στα πρόβατα μπορεί να είναι ηπιότερη ή λιγότερο χαρακτηριστική σε σχέση με άλλα είδη.
Πιθανά σημεία είναι:
πυρετός,
κατάπτωση,
μειωμένη όρεξη,
χωλότητα,
απροθυμία για μετακίνηση,
φυσαλίδες ή διαβρώσεις στο στόμα,
αλλοιώσεις στα χείλη και στη γλώσσα,
αλλοιώσεις ανάμεσα στα δάχτυλα ή γύρω από τις χηλές,
σιελόρροια,
πτώση της γαλακτοπαραγωγής,
και απώλεια σωματικής κατάστασης.
Οι αλλοιώσεις στο στόμα
Μπορεί να εμφανιστούν φυσαλίδες, οι οποίες στη συνέχεια σπάζουν και αφήνουν επώδυνες διαβρώσεις.
Το ζώο μπορεί να παρουσιάζει δυσκολία στη λήψη τροφής, σιελόρροια ή να αποφεύγει σκληρές ζωοτροφές λόγω του πόνου.
Οι αλλοιώσεις στα πόδια
Οι βλάβες μπορεί να εντοπίζονται ανάμεσα στα δάχτυλα ή γύρω από τις χηλές. Μετά τη ρήξη των φυσαλίδων, το ζώο μπορεί να πονά έντονα κατά τη βάδιση.
Η χωλότητα σε πολλά ζώα της ίδιας ομάδας, ειδικά όταν συνοδεύεται από πυρετό ή αλλοιώσεις στο στόμα, πρέπει να αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερη προσοχή.
Τι συμβαίνει στα αρνιά;
Στα νεαρά ζώα η εικόνα μπορεί να είναι διαφορετική.
Ο ιός μπορεί να προσβάλει τον καρδιακό μυ και να προκαλέσει οξεία μυοκαρδίτιδα. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να υπάρξει αιφνίδιος θάνατος ακόμη και χωρίς τις χαρακτηριστικές φυσαλίδες που περιμένουμε να δούμε σε ένα ενήλικο ζώο.
Κάθε χωλότητα και κάθε πληγή στο στόμα είναι αφθώδης πυρετός;
Όχι.
Χωλότητα, στοματικές αλλοιώσεις ή σιελόρροια μπορεί να εμφανιστούν σε διαφορετικά νοσήματα και παθολογικές καταστάσεις.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο κτηνοτρόφος πρέπει να προσπαθήσει μόνος του να αποκλείσει τον αφθώδη πυρετό.
Λόγω της σοβαρότητας και της μεταδοτικότητας της νόσου, μια συμβατή κλινική εικόνα πρέπει να αξιολογείται άμεσα από κτηνίατρο.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Η κλινική εικόνα μπορεί να δημιουργήσει την υποψία, αλλά η οριστική διάγνωση απαιτεί εργαστηριακή επιβεβαίωση.
Ο αφθώδης πυρετός δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί με ασφάλεια μόνο επειδή ένα ζώο έχει φυσαλίδες, διαβρώσεις ή χωλότητα.
Η εργαστηριακή διερεύνηση μπορεί να περιλαμβάνει, ανάλογα με το επίσημο πρωτόκολλο και το στάδιο της λοίμωξης:
ανίχνευση του ιού ή του γενετικού του υλικού,
εργαστηριακές δοκιμές σε κατάλληλα δείγματα,
και ορολογικές εξετάσεις όπου απαιτείται.
Τι πρέπει να κάνει ο κτηνοτρόφος όταν υπάρχει υποψία;
Η ταχύτητα αντίδρασης είναι κρίσιμη.
Επικοινωνήστε άμεσα με τον κτηνίατρο και την αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία.
Μην μετακινείτε ζώα από ή προς την εκμετάλλευση μέχρι να δοθούν επίσημες οδηγίες.
Περιορίστε τις μη αναγκαίες εισόδους ανθρώπων και οχημάτων.
Μην μεταφέρετε εξοπλισμό σε άλλη μονάδα.
Καταγράψτε πρόσφατες μετακινήσεις ζώων, οχημάτων και επισκεπτών.
Μην επιχειρήσετε να “θεραπεύσετε” το πρόβλημα πριν αξιολογηθεί.
Ακολουθήστε τις οδηγίες των αρμόδιων αρχών για απομόνωση, δειγματοληψία και βιοασφάλεια.
Υπάρχει θεραπεία για τον αφθώδη πυρετό;
Δεν υπάρχει ειδική θεραπεία που να εξαλείφει τον ιό από ένα προσβεβλημένο κοπάδι και να μετατρέπει μια εστία σε συνηθισμένο θεραπευτικό περιστατικό.
Η αντιμετώπιση μιας επιβεβαιωμένης εστίας είναι πρωτίστως κτηνιατρική και υγειονομική επιχείρηση ελέγχου και εκρίζωσης.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο αφθώδης πυρετός είναι νόσημα Κατηγορίας Α. Όταν επιβεβαιώνεται εστία, εφαρμόζονται άμεσα αυστηρά επίσημα μέτρα.
Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν:
θανάτωση των ευαίσθητων ζώων στην προσβεβλημένη εκμετάλλευση,
ασφαλή διαχείριση νεκρών ζώων και μολυσμένων υλικών,
καθαρισμό και απολύμανση,
επιδημιολογική διερεύνηση,
ιχνηλάτηση επαφών και μετακινήσεων,
περιορισμούς στις μετακινήσεις,
και δημιουργία ζωνών προστασίας και επιτήρησης.
Πρόληψη: η βιοασφάλεια είναι το σημαντικότερο εργαλείο της εκτροφής
Ο κτηνοτρόφος δεν μπορεί να ελέγξει τι συμβαίνει σε ολόκληρη την περιοχή, μπορεί όμως να μειώσει σημαντικά τις πιθανότητες εισαγωγής ενός παθογόνου στη μονάδα.
Προσέξτε τις μετακινήσεις ζώων
Κάθε νέα είσοδος ζώου δημιουργεί πιθανή οδό εισόδου λοιμώξεων. Σε περιόδους αυξημένου κινδύνου η τήρηση των επίσημων περιορισμών είναι απολύτως κρίσιμη.
Μην μοιράζεστε ανεξέλεγκτα εξοπλισμό
Εργαλεία, κλούβες, οχήματα, μηχανήματα και εξοπλισμός που μετακινούνται μεταξύ εκτροφών μπορούν να μεταφέρουν μολυσμένο υλικό.
Ελέγχετε την είσοδο οχημάτων
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται σε φορτηγά μεταφοράς ζώων, οχήματα συλλογής ή τροφοδοσίας και οχήματα που έχουν προηγουμένως επισκεφθεί άλλες εκτροφές.
Υποδήματα και ρουχισμός
Η είσοδος επισκεπτών στη μονάδα πρέπει να περιορίζεται και να οργανώνεται. Καθαρά υποδήματα, κατάλληλη απολύμανση και χρήση προστατευτικού ρουχισμού μειώνουν τον κίνδυνο μηχανικής μεταφοράς παθογόνων.
Πρακτικός έλεγχος βιοασφάλειας στην εκτροφή
Υπάρχει ελεγχόμενο σημείο εισόδου στη μονάδα;
Γνωρίζουμε ποιος μπήκε στην εκτροφή και πότε;
Καθαρίζονται και απολυμαίνονται υποδήματα και εξοπλισμός;
Έρχονται οχήματα μέσα στον χώρο των ζώων χωρίς πραγματική ανάγκη;
Υπάρχει δυνατότητα απομόνωσης ύποπτου ζώου χωρίς να διασχίζει όλο το κοπάδι;
Καταγράφονται οι μετακινήσεις ζώων;
Γνωρίζουν όλοι οι εργαζόμενοι ποια συμπτώματα πρέπει να αναφέρουν αμέσως;
Τι ισχύει για τον εμβολιασμό;
Υπάρχουν εμβόλια κατά του αφθώδους πυρετού, αλλά η χρήση τους δεν είναι μια απλή απόφαση της κάθε εκτροφής.
Οι διαφορετικοί ορότυποι του ιού έχουν σημασία για την επιλογή κατάλληλου εμβολίου και η στρατηγική εμβολιασμού εξαρτάται από την επιδημιολογική κατάσταση και τις επίσημες αποφάσεις των αρμόδιων αρχών.
Σε περιοχές που διατηρούν καθεστώς ελευθερίας από τον αφθώδη πυρετό χωρίς εμβολιασμό, η εφαρμογή εμβολιασμού αποτελεί μέρος επίσημης στρατηγικής ελέγχου και όχι μεμονωμένη επιλογή του κτηνοτρόφου.
Τι ισχύει στην Ελλάδα;
Το 2026 επιβεβαιώθηκαν εστίες αφθώδους πυρετού στην Περιφερειακή Ενότητα Λέσβου, με αποτέλεσμα την εφαρμογή επίσημων ζωνών και μέτρων ελέγχου.
Το ελληνικό Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων έχει δημοσιεύσει ειδικό ενημερωτικό υλικό για κτηνοτρόφους, καθώς και επιδημιολογικές ενημερώσεις και οδηγίες βιοασφάλειας.
Σύμφωνα με το επίσημο ελληνικό ενημερωτικό υλικό του Μαρτίου 2026, γύρω από επιβεβαιωμένες εστίες εφαρμόζονται ζώνες προστασίας και επιτήρησης και πρόσθετοι περιορισμοί, ανάλογα με τις ισχύουσες αποφάσεις.
Για τις εξελίξεις του 2026 μπορείτε να δείτε και την ενημέρωση της Πύλης για τον αφθώδη πυρετό στη Λέσβο.
Γιατί ο αφθώδης πυρετός έχει τόσο μεγάλες οικονομικές συνέπειες;
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στην απώλεια παραγωγής ενός άρρωστου ζώου.
Μια εστία μπορεί να οδηγήσει σε:
απώλεια ζωικού κεφαλαίου,
περιορισμούς στις μετακινήσεις,
διακοπή εμπορικών ροών,
προβλήματα στη διάθεση ζώων και προϊόντων,
κόστος απολύμανσης και διαχείρισης,
και ευρύτερες επιπτώσεις σε ολόκληρη την κτηνοτροφική οικονομία μιας περιοχής.
Συχνές ερωτήσεις
Ο αφθώδης πυρετός μεταδίδεται στον άνθρωπο;
Δεν θεωρείται νόσημα δημόσιας υγείας. Το βασικό πρόβλημα αφορά τα ευαίσθητα ζώα και τη γρήγορη διασπορά μεταξύ εκτροφών.
Τα πρόβατα παρουσιάζουν πάντα έντονες φυσαλίδες;
Όχι. Στα πρόβατα και στις αίγες τα κλινικά σημεία μπορεί να είναι πιο ήπια και να κυριαρχεί η χωλότητα ή η μειωμένη παραγωγικότητα.
Μπορεί ένα πρόβατο να μεταδώσει τον ιό πριν δω συμπτώματα;
Ναι. Η δυνατότητα μετάδοσης πριν γίνει εμφανής η πλήρης κλινική εικόνα είναι ένας από τους λόγους που απαιτείται πολύ γρήγορη αντίδραση σε ύποπτα περιστατικά.
Αν δω μόνο χωλότητα, πρέπει να θεωρήσω ότι είναι αφθώδης πυρετός;
Όχι. Η χωλότητα έχει πολλές πιθανές αιτίες. Αν όμως εμφανίζεται ξαφνικά σε περισσότερα ζώα ή συνοδεύεται από πυρετό, σιελόρροια ή αλλοιώσεις στο στόμα και στα πόδια, απαιτείται άμεση κτηνιατρική αξιολόγηση.
Υπάρχει φάρμακο που θεραπεύει τον αφθώδη πυρετό;
Δεν υπάρχει ειδική φαρμακευτική θεραπεία που να εξαλείφει τον ιό και να αντικαθιστά τα επίσημα μέτρα ελέγχου.
Μπορώ να εμβολιάσω μόνος μου το κοπάδι προληπτικά;
Η στρατηγική εμβολιασμού κατά του αφθώδους πυρετού αποτελεί θέμα επίσημης κτηνιατρικής πολιτικής και εξαρτάται από τον ορότυπο, την επιδημιολογική κατάσταση και το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο.
Τι είναι το σημαντικότερο πράγμα που πρέπει να θυμάται ο κτηνοτρόφος;
Ότι στον αφθώδη πυρετό η καθυστέρηση έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από ό,τι σε μια συνηθισμένη ασθένεια της εκτροφής. Η έγκαιρη αναφορά ύποπτων συμπτωμάτων και η αυστηρή βιοασφάλεια είναι βασικά στοιχεία προστασίας ολόκληρης της περιοχής.
Συμπέρασμα
Ο αφθώδης πυρετός είναι ένα από τα σημαντικότερα μεταδοτικά νοσήματα της κτηνοτροφίας.
Στα πρόβατα η εικόνα μπορεί να μην είναι πάντα εντυπωσιακή. Μια ξαφνική χωλότητα, πυρετός, σιελόρροια ή μικρές αλλοιώσεις στο στόμα και στα πόδια μπορεί να είναι τα πρώτα σημεία ενός προβλήματος που έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από το μεμονωμένο ζώο.
Για αυτό ο αποτελεσματικός έλεγχος βασίζεται σε τρεις αρχές: έγκαιρη αναγνώριση, άμεση αναφορά και αυστηρή βιοασφάλεια.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων – Αφθώδης Πυρετός, ενημερωτικό και εκπαιδευτικό υλικό για κτηνοτρόφους.
World Organisation for Animal Health (WOAH) – Foot and Mouth Disease.
European Commission – Foot-and-Mouth Disease: disease information and control measures.
European Union Animal Health Law – ειδικά μέτρα για νοσήματα Κατηγορίας Α.
Σύνοψη: Η ευλογιά των προβάτων και των αιγών είναι σοβαρή, ιδιαίτερα μεταδοτική ιογενής νόσος που προκαλείται από ιούς του γένους Capripoxvirus. Ο κτηνοτρόφος πρέπει να ανησυχήσει όταν εμφανίζονται πυρετός, έντονη κατάπτωση και χαρακτηριστικές βλατίδες ή οζίδια στο δέρμα, ιδιαίτερα σε σημεία με λίγο ή καθόλου μαλλί. Η νόσος δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο, αλλά αποτελεί νόσο υποχρεωτικής αντιμετώπισης και η υποψία πρέπει να αναφέρεται άμεσα στην αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία. Το σημαντικότερο μέτρο για την εκτροφή είναι η πρόληψη της εισόδου και της διασποράς του ιού με αυστηρή βιοασφάλεια.
Η ευλογιά μπορεί να προκαλέσει πυρετό, κατάπτωση και χαρακτηριστικές δερματικές αλλοιώσεις. Η εικόνα δημιουργεί υποψία· η επιβεβαίωση απαιτεί επίσημη κτηνιατρική και εργαστηριακή διερεύνηση.
Τι είναι η ευλογιά των προβάτων
Η ευλογιά των προβάτων και των αιγών προκαλείται από συγγενικούς ιούς του γένους Capripoxvirus. Η νόσος μπορεί να προσβάλει πρόβατα και αίγες και, στις σοβαρές μορφές, δεν περιορίζεται στο δέρμα: μπορεί να προκαλέσει βλάβες στους βλεννογόνους και σε εσωτερικά όργανα, ιδιαίτερα στους πνεύμονες.
Για την Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή ανήκει στις νόσους Κατηγορίας Α. Αυτό σημαίνει ότι όταν επιβεβαιώνεται εστία εφαρμόζονται άμεσα επίσημα μέτρα ελέγχου και εκρίζωσης. Η αντιμετώπιση επομένως δεν είναι υπόθεση μόνο της συγκεκριμένης εκτροφής, αλλά αφορά την προστασία ολόκληρης της κτηνοτροφίας μιας περιοχής.
Γιατί απασχολεί ιδιαίτερα την Ελλάδα
Η επιζωοτία που εμφανίστηκε στην Ελλάδα τον Αύγουστο του 2024 εξελίχθηκε σε σοβαρό και παρατεταμένο πρόβλημα και συνέχισε να προκαλεί νέα κρούσματα και μέσα στο 2026. Για τον λόγο αυτό οι ζώνες περιορισμού, οι μετακινήσεις και τα ειδικά μέτρα μπορεί να αλλάζουν με την εξέλιξη της επιδημιολογικής εικόνας.
Σημαντικό: Το παρόν άρθρο εξηγεί τη νόσο και τα σταθερά μέτρα πρόληψης. Για την τρέχουσα κατάσταση, τις ενεργές ζώνες και τις μετακινήσεις ζώων πρέπει να ελέγχεται πάντα η επίσημη ενημέρωση του ΥΠΑΑΤ και της αρμόδιας τοπικής κτηνιατρικής υπηρεσίας.
Πώς μεταδίδεται
Η μετάδοση γίνεται κυρίως όταν ευπαθή ζώα έρχονται σε στενή επαφή με μολυσμένα ζώα. Ο ιός μπορεί να αποβάλλεται με εκκρίσεις και να μεταδίδεται σε συνθήκες στενής επαφής, ενώ σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξει και η έμμεση μετάδοση μέσω μολυσμένου εξοπλισμού, οχημάτων, υποδημάτων, εργαλείων και υλικών της εκτροφής.
Η αντοχή του ιού στο περιβάλλον κάνει τη βιοασφάλεια κρίσιμη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι ο ιός μπορεί να παραμένει βιώσιμος για μεγάλο χρονικό διάστημα σε μολυσμένο μαλλί και εγκαταστάσεις. Επομένως η απολύμανση, ο έλεγχος των εισόδων και η αποφυγή κοινής χρήσης εξοπλισμού μεταξύ εκτροφών δεν είναι τυπικές διαδικασίες· είναι βασικά μέτρα πρόληψης.
Συμπτώματα – τι μπορεί να παρατηρήσει ο κτηνοτρόφος
Η κλινική εικόνα δεν είναι ίδια σε κάθε ζώο. Σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν υψηλός πυρετός, ανορεξία, έντονη κατάπτωση και στη συνέχεια χαρακτηριστικές βλατίδες ή οζίδια στο δέρμα. Οι αλλοιώσεις είναι ευκολότερο να παρατηρηθούν σε περιοχές με λίγο ή καθόλου μαλλί.
Τι μπορεί να παρατηρηθεί
Γιατί έχει σημασία
Πυρετός και έντονη κατάπτωση
Μπορεί να προηγηθούν ή να συνοδεύουν τις χαρακτηριστικές δερματικές αλλοιώσεις.
Βλατίδες ή οζίδια στο δέρμα
Αποτελούν χαρακτηριστικό εύρημα, ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται σε περισσότερα ζώα.
Αλλοιώσεις γύρω από μάτια, μύτη και στόμα
Τα σημεία με λίγο τρίχωμα επιτρέπουν ευκολότερη παρατήρηση των βλαβών.
Αλλοιώσεις στον μαστό, τις θηλές ή το εσωτερικό των μηρών
Είναι σημεία που πρέπει να ελέγχονται προσεκτικά όταν υπάρχει υποψία.
Αναπνευστικά προβλήματα σε σοβαρές περιπτώσεις
Η νόσος μπορεί να προκαλέσει εσωτερικές αλλοιώσεις, ιδιαίτερα στους πνεύμονες.
Σε ύποπτα ζώα ελέγχουμε ιδιαίτερα τα άτριχα ή λιγότερο τριχωτά σημεία: γύρω από μάτια, μύτη και στόμα, στον μαστό και τις θηλές και στο εσωτερικό των μηρών.
Τι κάνω αν υποψιαστώ ευλογιά
Η ευλογιά δεν είναι νόσημα στο οποίο περιμένουμε μερικές ημέρες για να δούμε αν «θα περάσει». Αν ο συνδυασμός των συμπτωμάτων δημιουργεί υποψία, η γρήγορη αντίδραση μειώνει τον κίνδυνο διασποράς.
Ενημερώστε άμεσα την αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία. Η υποψία πρέπει να διερευνηθεί επίσημα.
Περιορίστε το ύποπτο ζώο και τις επαφές του. Μην το μεταφέρετε σε άλλη εγκατάσταση ή άλλο κοπάδι.
Σταματήστε μη απαραίτητες κινήσεις ζώων, ανθρώπων και εξοπλισμού. Αποφύγετε να μεταφέρετε πιθανώς μολυσμένο υλικό εκτός της μονάδας.
Ενισχύστε αμέσως τα μέτρα βιοασφάλειας. Ελέγξτε εισόδους, υποδήματα, οχήματα, εργαλεία και σημεία απολύμανσης.
Ακολουθήστε τις οδηγίες των αρμόδιων αρχών. Τα μέτρα εξαρτώνται από την επίσημη διερεύνηση και την περιοχή.
Σε περίπτωση υποψίας: αναφορά, περιορισμός επαφών, διακοπή μη απαραίτητων μετακινήσεων, ενίσχυση βιοασφάλειας και εφαρμογή των επίσημων οδηγιών.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Η εικόνα του ζώου και οι δερματικές αλλοιώσεις μπορεί να δημιουργήσουν ισχυρή υποψία, αλλά η οριστική διάγνωση δεν γίνεται από φωτογραφία ή μόνο από την κλινική εικόνα. Η επίσημη διερεύνηση περιλαμβάνει κτηνιατρική εξέταση, κατάλληλη δειγματοληψία και εργαστηριακή επιβεβαίωση.
Αυτό είναι απαραίτητο επειδή ορισμένες άλλες δερματικές ή λοιμώδεις παθήσεις μπορούν να προκαλέσουν αλλοιώσεις που μοιάζουν μεταξύ τους, ιδιαίτερα στις ηπιότερες μορφές. Ο ρόλος του παραγωγού είναι να εντοπίσει γρήγορα το ύποπτο περιστατικό και να το αναφέρει.
Υπάρχει θεραπεία;
Δεν υπάρχει ειδική θεραπεία που να μετατρέπει την ευλογιά σε νόσημα το οποίο αντιμετωπίζεται απλώς με ένα φάρμακο μέσα στη μονάδα. Επειδή πρόκειται για νόσο Κατηγορίας Α, η επιβεβαίωση ενεργοποιεί επίσημα μέτρα ελέγχου και εκρίζωσης.
Γι’ αυτό δεν πρέπει να επιχειρείται «δοκιμαστική αγωγή» με την ελπίδα ότι το ζώο θα βελτιωθεί, καθυστερώντας την αναφορά. Η καθυστέρηση μπορεί να αυξήσει τον αριθμό των εκτεθειμένων ζώων και να διευκολύνει τη μεταφορά του ιού σε άλλες εκτροφές.
Τι συμβαίνει όταν επιβεβαιωθεί κρούσμα
Μετά την επίσημη επιβεβαίωση εφαρμόζονται τα προβλεπόμενα μέτρα της κτηνιατρικής νομοθεσίας. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν θανάτωση ζώων στην προσβεβλημένη εκτροφή, καθαρισμό και απολύμανση, επιδημιολογική διερεύνηση, περιορισμούς μετακινήσεων και δημιουργία ζωνών γύρω από την εστία.
Οι ακριβείς ζώνες και οι περιορισμοί δεν πρέπει να αντιγράφονται από παλιό άρθρο ή παλιά ανακοίνωση, επειδή μπορούν να αλλάζουν με νεότερες αποφάσεις. Για κάθε εκτροφή ισχύουν οι οδηγίες που δίνονται από την αρμόδια κτηνιατρική αρχή τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο.
Βιοασφάλεια – πώς μειώνουμε τον κίνδυνο
Η βιοασφάλεια είναι το σημαντικότερο καθημερινό εργαλείο του κτηνοτρόφου. Στόχος είναι να μειωθεί η πιθανότητα να μεταφερθεί ο ιός στη μονάδα με ζώα, ανθρώπους, οχήματα ή αντικείμενα.
Ελέγχετε ποιος μπαίνει στη μονάδα. Περιορίστε τις μη απαραίτητες επισκέψεις και κρατήστε αρχείο όταν αυτό είναι πρακτικό.
Χρησιμοποιείτε καθαρά υποδήματα και ρουχισμό. Οι επισκέπτες που κινούνται μεταξύ εκτροφών χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή.
Καθαρίζετε και απολυμαίνετε οχήματα και εξοπλισμό. Ιδιαίτερα όσα έχουν χρησιμοποιηθεί σε άλλη κτηνοτροφική μονάδα.
Μη μοιράζεστε εργαλεία μεταξύ εκτροφών χωρίς καθαρισμό και απολύμανση.
Αποφεύγετε ανεξέλεγκτη είσοδο νέων ζώων. Κάθε αγορά ή μετακίνηση πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τα ισχύοντα υγειονομικά μέτρα.
Διατηρείτε καθαρούς τους χώρους. Οργανώστε συστηματικό καθαρισμό και απολύμανση με κατάλληλα προϊόντα και σωστή εφαρμογή.
Μην αγνοείτε τα πρώτα ύποπτα συμπτώματα. Η έγκαιρη αναφορά είναι μέρος της βιοασφάλειας.
Τι ισχύει με τον εμβολιασμό
Υπάρχουν εμβόλια κατά της ευλογιάς προβάτων και αιγών και η EFSA έχει αξιολογήσει διαφορετικές στρατηγικές εμβολιασμού για την αντιμετώπιση της μεγάλης επιζωοτίας στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία. Ωστόσο, ο εμβολιασμός σε μια νόσο Κατηγορίας Α αποτελεί μέρος επίσημης στρατηγικής ελέγχου και συνδέεται με ειδικό ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο.
Ο παραγωγός επομένως δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τον εμβολιασμό ως ατομική απόφαση της μονάδας. Ακολουθούνται οι εκάστοτε επίσημες αποφάσεις του ΥΠΑΑΤ και των αρμόδιων κτηνιατρικών αρχών.
Checklist βιοασφάλειας
Ελέγχω καθημερινά το κοπάδι για πυρετό, κατάπτωση και νέες δερματικές αλλοιώσεις.
Περιορίζω τις μη απαραίτητες επισκέψεις στη μονάδα.
Δεν χρησιμοποιώ κοινό εξοπλισμό με άλλη εκτροφή χωρίς σχολαστικό καθαρισμό και απολύμανση.
Ελέγχω και καθαρίζω τα οχήματα που εισέρχονται στον χώρο της μονάδας.
Τηρώ τις ισχύουσες οδηγίες για μετακινήσεις και αγορές ζώων.
Έχω διαθέσιμα κατάλληλα μέσα καθαρισμού και απολύμανσης.
Γνωρίζω τα στοιχεία επικοινωνίας της αρμόδιας κτηνιατρικής υπηρεσίας.
Σε ύποπτο περιστατικό δεν περιμένω: ενημερώνω αμέσως.
Συχνές ερωτήσεις
Μεταδίδεται η ευλογιά των προβάτων στον άνθρωπο;
Όχι. Η ευλογιά προβάτων και αιγών δεν θεωρείται κίνδυνος για τη δημόσια υγεία και δεν μεταδίδεται στον άνθρωπο.
Κάθε δερματική αλλοίωση σημαίνει ευλογιά;
Όχι. Υπάρχουν και άλλες παθήσεις που προκαλούν δερματικές αλλοιώσεις. Όταν όμως υπάρχουν ύποπτες αλλοιώσεις μαζί με πυρετό, κατάπτωση ή πολλά ζώα με παρόμοια εικόνα, χρειάζεται άμεση κτηνιατρική διερεύνηση.
Μπορώ να περιμένω μία ή δύο ημέρες πριν ενημερώσω;
Όχι όταν υπάρχει πραγματική υποψία. Η έγκαιρη αναφορά είναι κρίσιμη για να περιοριστεί η πιθανή διασπορά σε άλλα ζώα και άλλες εκτροφές.
Πόσο αντέχει ο ιός στο περιβάλλον;
Ο ιός είναι ανθεκτικός. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει ότι μπορεί να παραμένει βιώσιμος για περίπου δύο μήνες σε μολυσμένο μαλλί και έως έξι μήνες σε κατάλληλες συνθήκες μέσα σε εγκαταστάσεις. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που ο καθαρισμός και η απολύμανση είναι τόσο σημαντικοί.
Υπάρχει εμβόλιο;
Υπάρχουν εμβόλια και έχουν αξιολογηθεί στρατηγικές εμβολιασμού για τον έλεγχο της επιζωοτίας. Η εφαρμογή τους όμως γίνεται στο πλαίσιο επίσημης στρατηγικής των αρμόδιων αρχών και όχι με μεμονωμένη απόφαση του παραγωγού.
Πού μπορώ να δω τα μέτρα που ισχύουν σήμερα;
Στην ειδική επίσημη σελίδα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων για την ευλογιά των αιγοπροβάτων και στην αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία της περιοχής σας. Οι ζώνες και οι περιορισμοί μπορεί να μεταβάλλονται και γι’ αυτό πρέπει να ελέγχονται κάθε φορά οι νεότερες ανακοινώσεις.
Συμπέρασμα
Η ευλογιά των προβάτων είναι νόσημα στο οποίο η ταχύτητα αντίδρασης έχει τεράστια σημασία. Ο κτηνοτρόφος δεν χρειάζεται να κάνει μόνος του διάγνωση· χρειάζεται να γνωρίζει τα ύποπτα σημεία, να περιορίζει αμέσως τις πιθανές οδούς μετάδοσης και να ενημερώνει χωρίς καθυστέρηση την αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία.
Η καλύτερη προστασία μιας εκτροφής είναι η βιοασφάλεια πριν εμφανιστεί το πρώτο κρούσμα: ελεγχόμενες είσοδοι, καθαρά οχήματα και εξοπλισμός, προσοχή στις μετακινήσεις ζώων και καθημερινή παρατήρηση του κοπαδιού.
Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, την επίσημη διάγνωση ή τις οδηγίες των αρμόδιων κτηνιατρικών αρχών. Σε υποψία ευλογιάς απαιτείται άμεση επικοινωνία με την αρμόδια κτηνιατρική υπηρεσία.
Σύνοψη: Η ενζωοτική αποβολή των προβάτων, γνωστή και ως χλαμυδιακή αποβολή, είναι σημαντική λοιμώδης νόσος που προκαλείται από το βακτήριο Chlamydia abortus. Χαρακτηρίζεται κυρίως από αποβολές στα τελευταία στάδια της κύησης, θνησιγενή ή αδύναμα αρνιά και χαρακτηριστικές αλλοιώσεις στον πλακούντα. Τα μολυσμένα υλικά του τοκετού και της αποβολής αποτελούν σημαντική πηγή μόλυνσης για το κοπάδι. Η νόσος είναι επίσης ζωονόσος και απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, κυρίως για τις έγκυες γυναίκες.
Η ενζωοτική αποβολή μπορεί να εμφανιστεί χωρίς εμφανή προειδοποιητικά συμπτώματα και συνήθως εκδηλώνεται προς το τέλος της κύησης.
Τι είναι η ενζωοτική αποβολή
Η ενζωοτική αποβολή των προβάτων (Enzootic Abortion of Ewes – EAE), που ονομάζεται επίσης χλαμυδίωση των προβάτων, προκαλείται από το βακτήριο Chlamydia abortus. Η νόσος προσβάλλει κυρίως πρόβατα και αίγες και αποτελεί σημαντική λοιμώδη αιτία αναπαραγωγικών απωλειών.
Η παλαιότερη βιβλιογραφία μπορεί να αναφέρει διαφορετική ονομασία για τον μικροοργανισμό. Σήμερα ο αιτιολογικός παράγοντας της κλασικής ενζωοτικής αποβολής των προβάτων αναφέρεται ως Chlamydia abortus.
Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της νόσου είναι ότι ένα ζώο μπορεί να μολυνθεί χωρίς να εμφανίσει αμέσως συμπτώματα. Σε μη έγκυες προβατίνες η λοίμωξη μπορεί να παραμείνει λανθάνουσα και να εκδηλωθεί όταν το ζώο κυοφορήσει.
Πώς μεταδίδεται στο κοπάδι
Η μεγαλύτερη ποσότητα του μικροοργανισμού απελευθερώνεται κατά την αποβολή ή τον τοκετό μολυσμένης προβατίνας. Ο πλακούντας, οι εμβρυϊκές μεμβράνες, τα υγρά του τοκετού και οι κολπικές εκκρίσεις μπορούν να μολύνουν έντονα το περιβάλλον.
Άλλα ζώα μπορεί να μολυνθούν όταν έρθουν σε επαφή με μολυσμένα υλικά ή με τροφή και χώρους που έχουν επιμολυνθεί. Γι' αυτό ένα περιστατικό αποβολής δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως απώλεια ενός αρνιού: μπορεί να αποτελέσει σημαντική πηγή διασποράς μέσα στην εκτροφή.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η μόλυνση και η εμφάνιση της αποβολής μπορεί να απέχουν χρονικά. Ζώα που μολύνονται εκτός κύησης ή σε ορισμένες φάσεις της εγκυμοσύνης μπορεί να εκδηλώσουν το πρόβλημα σε μεταγενέστερη κύηση.
Πότε πρέπει να υποψιαστώ χλαμυδιακή αποβολή
Η ενζωοτική αποβολή συχνά δεν δίνει έντονα προειδοποιητικά σημεία στη μητέρα. Η προβατίνα μπορεί να φαίνεται σχετικά φυσιολογική μέχρι λίγο πριν από την αποβολή.
Τι μπορεί να παρατηρηθεί
Γιατί έχει σημασία
Αποβολή προς το τέλος της κύησης
Είναι από τα χαρακτηριστικότερα στοιχεία της ενζωοτικής αποβολής.
Θνησιγενή αρνιά
Η λοίμωξη δεν οδηγεί πάντοτε σε εμφανή αποβολή.
Πρόωρα ή αδύναμα αρνιά
Ορισμένα μολυσμένα αρνιά γεννιούνται ζωντανά αλλά είναι αδύναμα.
Αλλοιωμένος πλακούντας
Η πλακουντίτιδα αποτελεί πολύ σημαντικό διαγνωστικό εύρημα.
Πολλαπλές αποβολές στην εκτροφή
Όταν εμφανίζονται αποβολές σε περισσότερες προβατίνες απαιτείται άμεση διερεύνηση της αιτίας.
Ο πλακούντας και τα υγρά μιας μολυσμένης αποβολής μπορούν να επιμολύνουν το περιβάλλον και να εκθέσουν άλλες προβατίνες στο Chlamydia abortus.
Ο πλακούντας δίνει σημαντικές πληροφορίες
Η νόσος προκαλεί χαρακτηριστική πλακουντίτιδα. Μπορεί να παρατηρηθούν νεκρωτικές και φλεγμονώδεις αλλοιώσεις στις κοτυληδόνες και πάχυνση των περιοχών μεταξύ τους, οι οποίες μπορεί να καλύπτονται από καστανόχρωμο ή ερυθροκάστανο εξίδρωμα.
Το έμβρυο αντίθετα μπορεί να μην παρουσιάζει εντυπωσιακές εξωτερικές αλλοιώσεις. Γι' αυτό ο πλακούντας έχει μεγάλη διαγνωστική αξία και δεν πρέπει να απορρίπτεται πριν δοθούν οδηγίες από τον κτηνίατρο για τη δειγματοληψία.
Προσοχή: Η εμφάνιση του πλακούντα μπορεί να δημιουργήσει υποψία, αλλά δεν αρκεί για οριστική διάγνωση. Και άλλα λοιμώδη αίτια μπορούν να προκαλέσουν αποβολές στα πρόβατα.
Τι κάνω όταν αποβάλει μία προβατίνα
Κάθε αποβολή πρέπει να αντιμετωπίζεται αρχικά ως πιθανό λοιμώδες περιστατικό μέχρι να διερευνηθεί η αιτία.
Απομονώστε την προβατίνα που απέβαλε. Περιορίστε την επαφή της με τις υπόλοιπες έγκυες προβατίνες.
Επικοινωνήστε με τον κτηνίατρο. Η σωστή δειγματοληψία αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες να βρεθεί η αιτία της αποβολής.
Μην αφήνετε τον πλακούντα και τα υπολείμματα της αποβολής στον χώρο. Εμποδίστε την πρόσβαση άλλων ζώων και ακολουθήστε τις οδηγίες του κτηνιάτρου για ασφαλή διαχείριση και δειγματοληψία.
Χρησιμοποιήστε γάντια και κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας. Αποφύγετε την άμεση επαφή με πλακούντες, έμβρυα και υγρά.
Καθαρίστε και απολυμάνετε τον μολυσμένο χώρο και τον εξοπλισμό.
Καταγράψτε το περιστατικό. Σημειώστε ποιο ζώο απέβαλε, το στάδιο της κύησης και αν εμφανίζονται παρόμοια περιστατικά.
Η σωστή διαχείριση της πρώτης αποβολής μπορεί να περιορίσει τη διασπορά και να βοηθήσει σημαντικά στην εργαστηριακή διάγνωση.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Δεν είναι ασφαλές να αποδίδεται μια αποβολή στα χλαμύδια μόνο από την εποχή της κύησης ή την εμφάνιση του πλακούντα. Στα πρόβατα υπάρχουν αρκετές λοιμώδεις αιτίες αποβολών, όπως τοξοπλάσμωση, καμπυλοβακτηρίωση, λιστερίωση, σαλμονέλλωση και άλλες λοιμώξεις.
Για την επιβεβαίωση του Chlamydia abortus χρησιμοποιούνται εργαστηριακές μέθοδοι. Η PCR αποτελεί σημαντική μέθοδο άμεσης ανίχνευσης του μικροοργανισμού, ενώ ανάλογα με την περίπτωση μπορούν να χρησιμοποιηθούν και άλλες εργαστηριακές τεχνικές.
Ο πλακούντας αποτελεί ιδιαίτερα χρήσιμο διαγνωστικό υλικό. Ο κτηνίατρος ή το εργαστήριο πρέπει να καθοδηγήσει τον παραγωγό σχετικά με τα κατάλληλα δείγματα, τη συσκευασία και τη μεταφορά τους.
Θεραπεία και διαχείριση του κοπαδιού
Όταν εμφανιστεί ενζωοτική αποβολή, η αντιμετώπιση δεν περιορίζεται στο ζώο που ήδη απέβαλε. Το βασικό πρόβλημα είναι ότι και άλλες έγκυες προβατίνες μπορεί να έχουν εκτεθεί στη μόλυνση.
Οι τετρακυκλίνες, μεταξύ των οποίων η οξυτετρακυκλίνη, έχουν χρησιμοποιηθεί σε εκτεθειμένες προβατίνες για τη μείωση των αναπαραγωγικών απωλειών. Η απόφαση όμως για το αν χρειάζεται αντιμικροβιακή αγωγή, ποιο φάρμακο θα χρησιμοποιηθεί, σε ποια δόση και για πόσο χρόνο πρέπει να λαμβάνεται από τον κτηνίατρο της εκτροφής.
Η θεραπεία δεν αντικαθιστά την απομόνωση, την υγιεινή, τη σωστή διαχείριση των υλικών αποβολής και το μακροχρόνιο πρόγραμμα ελέγχου της νόσου.
Πρόληψη και εμβολιασμός
Η πρόληψη βασίζεται στον συνδυασμό βιοασφάλειας, ελέγχου των ζώων που εισέρχονται στην εκτροφή, σωστής διαχείρισης των αποβολών και, όπου ενδείκνυται, εμβολιασμού.
Υπάρχουν εμβόλια κατά του Chlamydia abortus. Ο εμβολιασμός μπορεί να μειώσει τις αποβολές και την αποβολή του μικροοργανισμού στο περιβάλλον, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται ότι εξαλείφει από μόνος του τη λοίμωξη από ένα μολυσμένο κοπάδι.
Αγοράζετε ζώα από εκτροφές γνωστού υγειονομικού ιστορικού.
Διερευνάτε κάθε ασυνήθιστη αύξηση αποβολών.
Διαχωρίζετε άμεσα τις προβατίνες που αποβάλλουν.
Απομακρύνετε με ασφάλεια πλακούντες και μολυσμένα υλικά.
Καθαρίζετε και απολυμαίνετε τους χώρους τοκετού.
Σχεδιάστε με τον κτηνίατρο πρόγραμμα εμβολιασμού κατάλληλο για την εκτροφή.
Προσοχή: μεταδίδεται στον άνθρωπο
Το Chlamydia abortus είναι ζωονοσογόνος μικροοργανισμός. Η έκθεση ανθρώπων σε μολυσμένους πλακούντες, έμβρυα, εμβρυϊκές μεμβράνες και υγρά αποβολής ή τοκετού πρέπει να αποφεύγεται.
Οι έγκυες γυναίκες αποτελούν ιδιαίτερη ομάδα κινδύνου. Δεν πρέπει να έρχονται σε επαφή με προβατίνες που αποβάλλουν ή γεννούν, ούτε με νεογέννητα, πλακούντες, εμβρυϊκές μεμβράνες, μολυσμένο ρουχισμό ή υλικά από τον χώρο τοκετού όταν υπάρχει πιθανότητα έκθεσης.
Όποιος χειρίζεται ύποπτα υλικά πρέπει να χρησιμοποιεί κατάλληλα μέσα ατομικής προστασίας και να εφαρμόζει σχολαστική υγιεινή. Σε περίπτωση ανθρώπινης έκθεσης ή εμφάνισης συμπτωμάτων πρέπει να ενημερώνεται επαγγελματίας υγείας για την πιθανή επαφή με αιγοπρόβατα και υλικά αποβολής.
Checklist για την περίοδο των τοκετών
Παρακολουθώ και καταγράφω όλες τις αποβολές.
Έχω διαθέσιμο ξεχωριστό χώρο για ζώα που αποβάλλουν.
Χρησιμοποιώ γάντια όταν χειρίζομαι υλικά τοκετού.
Δεν αφήνω πλακούντες και εμβρυϊκά υλικά προσβάσιμα στα ζώα.
Καθαρίζω και απολυμαίνω τον χώρο μετά από αποβολή.
Επικοινωνώ με τον κτηνίατρο όταν εμφανιστεί αποβολή, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν περισσότερα περιστατικά.
Κρατώ έγκυες γυναίκες μακριά από χώρους τοκετών και υλικά αποβολής.
Συζητώ με τον κτηνίατρο το πρόγραμμα πρόληψης και εμβολιασμού της εκτροφής.
Συχνές ερωτήσεις
Πότε συμβαίνουν συνήθως οι αποβολές;
Η κλασική εικόνα είναι αποβολή προς το τέλος της κύησης. Μπορούν επίσης να γεννηθούν θνησιγενή, πρόωρα ή αδύναμα αρνιά.
Η προβατίνα φαίνεται άρρωστη πριν αποβάλει;
Συχνά όχι. Μπορεί να υπάρχουν ελάχιστα προειδοποιητικά σημεία, γεγονός που κάνει την πρώτη αποβολή στην εκτροφή ιδιαίτερα σημαντική για έγκαιρη διερεύνηση.
Αν μία προβατίνα αποβάλει μία φορά, θα αποβάλει ξανά;
Οι προβατίνες συνήθως δεν παρουσιάζουν επανειλημμένες χλαμυδιακές αποβολές σε κάθε κύηση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να θεωρηθούν αυτόματα απαλλαγμένες από τη λοίμωξη ή ότι παύει να υπάρχει κίνδυνος διασποράς.
Μπορώ να καταλάβω ότι είναι χλαμύδια κοιτάζοντας τον πλακούντα;
Όχι με βεβαιότητα. Οι αλλοιώσεις του πλακούντα μπορούν να δημιουργήσουν ισχυρή υποψία, αλλά απαιτείται εργαστηριακή διερεύνηση για να προσδιοριστεί η αιτία.
Υπάρχει εμβόλιο;
Ναι, υπάρχουν εμβόλια κατά του Chlamydia abortus. Η επιλογή του κατάλληλου εμβολιαστικού προγράμματος πρέπει να γίνεται με τον κτηνίατρο της εκτροφής και σύμφωνα με τα εγκεκριμένα διαθέσιμα κτηνιατρικά προϊόντα.
Κινδυνεύει ο άνθρωπος;
Ναι. Η λοίμωξη από Chlamydia abortus είναι ζωονόσος. Ιδιαίτερα οι έγκυες γυναίκες πρέπει να αποφεύγουν την επαφή με πρόβατα και αίγες που γεννούν ή αποβάλλουν και με τα αντίστοιχα υλικά τοκετού.
Συμπέρασμα
Η ενζωοτική αποβολή δεν είναι απλώς πρόβλημα μιας προβατίνας που έχασε το αρνί της. Μία αποβολή μπορεί να μολύνει έντονα τον χώρο και να εκθέσει πολλές άλλες προβατίνες. Γι' αυτό η γρήγορη απομόνωση, η σωστή διαχείριση του πλακούντα και των υγρών, η εργαστηριακή διάγνωση και η συνεργασία με τον κτηνίατρο έχουν καθοριστική σημασία.
Σε επίπεδο εκτροφής, ο αποτελεσματικός έλεγχος βασίζεται στην πρόληψη: βιοασφάλεια, έλεγχος εισερχόμενων ζώων, υγιεινή των χώρων τοκετού, καταγραφή των αποβολών και κατάλληλο πρόγραμμα εμβολιασμού όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο.
Κτηνιατρική σημείωση: Το άρθρο παρέχει γενική ενημέρωση και δεν υποκαθιστά την κτηνιατρική εξέταση, την εργαστηριακή διάγνωση ή την επιλογή θεραπευτικού και εμβολιαστικού πρωτοκόλλου από τον κτηνίατρο της εκτροφής.
