Η χωλότητα στα πρόβατα δεν είναι μία ασθένεια αλλά ένα σύμπτωμα. Ένα πρόβατο μπορεί να κουτσαίνει από μια σχετικά απλή βλάβη στη χηλή, από τραυματισμό, από απόστημα, από φλεγμονή ανάμεσα στα δάχτυλα ή από μια μεταδοτική λοίμωξη που μπορεί να εξαπλωθεί σε ολόκληρο το κοπάδι.
Το σημαντικό για τον κτηνοτρόφο είναι να μην αντιμετωπίζει κάθε χωλότητα με τον ίδιο τρόπο. Το «κόβω τη χηλή και βλέπουμε» ή το «βάζω όλα τα ζώα σε ποδόλουτρο» μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μην βοηθήσει καθόλου και σε άλλες να καθυστερήσει τη σωστή αντιμετώπιση.
Η σωστή προσέγγιση ξεκινά από μία ερώτηση: πού ακριβώς βρίσκεται η βλάβη και ποια είναι η πιθανότερη αιτία;
Τι είναι η χωλότητα;
Χωλότητα σημαίνει ότι το ζώο δεν χρησιμοποιεί φυσιολογικά ένα ή περισσότερα άκρα. Μπορεί να πατά λιγότερο στο πόδι, να κάνει μικρότερα βήματα, να σηκώνει ένα άκρο, να μεταφέρει το βάρος του στα άλλα πόδια ή, σε σοβαρές περιπτώσεις, να αποφεύγει εντελώς τη βάδιση.
Ο πόνος μπορεί να προέρχεται:
- από τη χηλή,
- από το δέρμα ανάμεσα στα δάχτυλα,
- από βαθύτερους ιστούς του ποδιού,
- από άρθρωση,
- από οστό ή τένοντα,
- ή ακόμη και από συστηματική ή νευρολογική νόσο που μοιάζει με χωλότητα.
Για αυτό η πρώτη δουλειά δεν είναι να επιλέξουμε θεραπεία αλλά να εντοπίσουμε το σημείο του προβλήματος.
Πόσο σημαντικό πρόβλημα είναι η χωλότητα;
Η χωλότητα είναι ένα από τα συχνότερα και πιο επίμονα προβλήματα υγείας και ευζωίας στην προβατοτροφία.
Σε μελέτη 269 κοπαδιών στην Αγγλία το 2022, η διάμεση αναφερόμενη χωλότητα ήταν περίπου 3% τόσο στις προβατίνες όσο και στα αρνιά. Ωστόσο, υπήρχε μεγάλη διακύμανση μεταξύ των εκτροφών. Σε περίπου ένα τέταρτο των κοπαδιών η χωλότητα ήταν κάτω από 2%.
Στην ίδια μελέτη, οι λοιμώδεις βλάβες των άκρων ήταν συχνότερες από τις μη λοιμώδεις. Η μεσοδακτύλια δερματίτιδα και το σοβαρό footrot αναφέρθηκαν στο 77% των κοπαδιών που συμμετείχαν, ενώ CODD αναφέρθηκε σε περίπου 40%.
Τα δεδομένα αυτά αφορούν αγγλικές εκτροφές και δεν πρέπει να θεωρηθούν αντιπροσωπευτικά της Ελλάδας. Δείχνουν όμως πόσο συχνό μπορεί να γίνει το πρόβλημα όταν δεν υπάρχει συστηματικός έλεγχος.
Η οικονομική επίπτωση είναι επίσης σημαντική. Βρετανικά στοιχεία έχουν υπολογίσει ότι σε κοπάδια με υψηλά επίπεδα χωλότητας οι απώλειες από footrot μόνο μπορούν να φτάσουν αρκετές λίρες ανά προβατίνα τον χρόνο, λόγω μειωμένης ανάπτυξης, αναπαραγωγικής απόδοσης, θεραπείας, εργασίας και πρόωρων απομακρύνσεων ζώων.
Πώς εξετάζουμε ένα κουτσό πρόβατο;
Πριν πιάσουμε το ζώο, το παρατηρούμε καθώς περπατά.
Προσπαθούμε να δούμε:
- ποιο πόδι αποφεύγει να φορτίσει,
- αν η χωλότητα εμφανίζεται σε ένα ή περισσότερα άκρα,
- αν το ζώο γονατίζει στα μπροστινά πόδια,
- αν σηκώνεται δύσκολα,
- αν υπάρχει πρήξιμο ψηλότερα στο άκρο,
- και αν υπάρχουν και άλλα κουτσά ζώα στην ομάδα.
Στη συνέχεια εξετάζουμε το πόδι
Η χηλή πρέπει να καθαριστεί αρκετά ώστε να μπορούμε να δούμε τι υπάρχει από κάτω, χωρίς να προκαλούμε τραυματισμό.
Ελέγχουμε:
- το δέρμα ανάμεσα στα δύο δάχτυλα,
- τη στεφάνη της χηλής,
- το τοίχωμα,
- τη σόλα,
- την περιοχή της λευκής γραμμής,
- αν υπάρχει οσμή, υγρό ή πύον,
- αν έχει αποκολληθεί τμήμα της χηλής,
- αν υπάρχει ξένο σώμα,
- και αν το πόδι είναι θερμό ή πρησμένο.
Οι βασικές αιτίες χωλότητας στα πρόβατα
Οι αιτίες μπορούν πρακτικά να χωριστούν σε δύο μεγάλες ομάδες:
Λοιμώδεις
- μεσοδακτύλια δερματίτιδα / scald,
- footrot,
- CODD,
- αποστήματα και βαθιές λοιμώξεις,
- σηπτική αρθρίτιδα.
Μη λοιμώδεις
- τραυματισμοί,
- ξένα σώματα,
- υπερανάπτυξη ή παραμόρφωση της χηλής,
- βλάβες της λευκής γραμμής,
- κατάγματα,
- λαμινίτιδα,
- διατροφικές ή μεταβολικές διαταραχές.
Μεσοδακτύλια δερματίτιδα – scald
Η μεσοδακτύλια δερματίτιδα είναι φλεγμονή του δέρματος ανάμεσα στα δύο δάχτυλα.
Ευνοείται ιδιαίτερα από:
- υγρό καιρό,
- λάσπη,
- παρατεταμένη υγρασία,
- και τραυματισμό ή μαλάκωμα του δέρματος.
Το δέρμα μπορεί να φαίνεται:
- κόκκινο,
- υγρό,
- χωρίς τρίχωμα,
- ερεθισμένο ή πρησμένο.
Σε ορισμένα ζώα η χωλότητα μπορεί να είναι έντονη, ακόμη κι αν δεν βλέπουμε μεγάλη βλάβη στη χηλή.
Η σημασία της είναι διπλή: προκαλεί πόνο από μόνη της, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργήσει τις συνθήκες για την ανάπτυξη σοβαρότερου footrot.
Footrot – λοιμώδης ποδοδερματίτιδα
Το footrot είναι μία από τις σημαντικότερες λοιμώδεις αιτίες χωλότητας στα πρόβατα.
Κεντρικό ρόλο έχει το βακτήριο Dichelobacter nodosus. Η λοίμωξη συχνά ξεκινά από το μεσοδακτύλιο και μπορεί να επεκταθεί βαθύτερα κάτω από το κέρας της χηλής.
Πώς φαίνεται;
Αρχικά μπορεί να δούμε μόνο:
- φλεγμονή ανάμεσα στα δάχτυλα,
- υγρασία,
- πόνο,
- και χαρακτηριστική οσμή.
Σε σοβαρότερες περιπτώσεις μπορεί να υπάρξει:
- αποκόλληση του κεράτινου τμήματος της χηλής,
- νέκρωση,
- παραμόρφωση,
- έντονη χωλότητα,
- και χρόνια βλάβη του ποδιού.
Όταν επηρεάζονται περισσότερα από ένα πόδια, το πρόβατο μπορεί να γονατίζει ή να αποφεύγει ακόμη και να σηκωθεί για να φάει.
Γιατί εξαπλώνεται;
Η μετάδοση ευνοείται από υγρές συνθήκες και από τη συγκέντρωση πολλών ζώων σε μολυσμένες επιφάνειες.
Ένα άρρωστο ή χρόνιο ζώο μπορεί να αποτελεί συνεχή πηγή μόλυνσης για το υπόλοιπο κοπάδι.
CODD – μεταδοτική δακτυλική δερματίτιδα των προβάτων
Η CODD είναι μία διαφορετική και σοβαρή λοιμώδης πάθηση του ποδιού που έχει συσχετιστεί κυρίως με βακτήρια του γένους Treponema.
Σε αντίθεση με το κλασικό footrot, η βλάβη μπορεί να ξεκινά περισσότερο στην περιοχή της στεφάνης και να εξελίσσεται προς τα κάτω, προκαλώντας εκτεταμένη αποκόλληση του κεράτινου τμήματος της χηλής.
Η εικόνα μπορεί να είναι ιδιαίτερα επώδυνη και να προκαλεί σοβαρή χωλότητα.
Η σωστή διάκριση μεταξύ footrot και CODD είναι σημαντική γιατί η αντιμετώπιση και ο έλεγχος του κοπαδιού μπορεί να διαφέρουν.
Αποστήματα και βαθιές λοιμώξεις του ποδιού
Μια μικρή βλάβη μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να εξελιχθεί σε βαθύτερη λοίμωξη.
Το ζώο μπορεί να εμφανίσει:
- έντονη χωλότητα,
- θερμότητα,
- πρήξιμο,
- έντονο πόνο,
- πύον,
- ή διόγκωση ψηλότερα από τη χηλή.
Όταν η λοίμωξη φτάσει σε άρθρωση ή βαθύτερους ιστούς, η πρόγνωση γίνεται χειρότερη και η θεραπεία δυσκολότερη.
Μη λοιμώδη αίτια χωλότητας
Ξένα σώματα
Αγκάθια, πέτρες, σύρματα και άλλα αιχμηρά αντικείμενα μπορούν να προκαλέσουν οξύ πόνο ή τραυματισμό.
Βλάβες της λευκής γραμμής
Η περιοχή ένωσης μεταξύ τοιχώματος και σόλας μπορεί να παρουσιάσει διαχωρισμό και να παγιδεύσει χώμα και μικρόβια, δημιουργώντας πόνο ή απόστημα.
Παραμόρφωση και υπερανάπτυξη της χηλής
Δεν προκαλεί κάθε μακριά χηλή έντονη χωλότητα. Όμως όταν η ανάπτυξη αλλοιώνει την κατανομή του βάρους, μπορεί να προκαλέσει πόνο και να αυξήσει τον κίνδυνο άλλων βλαβών.
Τραυματισμοί και κατάγματα
Ιδιαίτερα στα αρνιά, τραυματισμοί και κατάγματα μπορούν να προκαλέσουν ξαφνική σοβαρή χωλότητα.
Λαμινίτιδα
Η λαμινίτιδα μπορεί να εμφανιστεί σε σχέση με μεταβολικές διαταραχές, μεγάλη κατανάλωση εύπεπτων υδατανθράκων ή σοβαρή συστηματική νόσο.
Το πόδι μπορεί να είναι θερμό και πολύ ευαίσθητο, ενώ το ζώο μπορεί να αποφεύγει την όρθια θέση.
Όταν δεν είναι πραγματικά πρόβλημα της χηλής
Δεν προέρχεται κάθε «κουτσό» πρόβατο από το πόδι.
Παθήσεις όπως:
- αρθρίτιδα,
- νευρολογικά νοσήματα,
- μυϊκές παθήσεις,
- σοβαρή μαστίτιδα,
- και ορισμένες συστηματικές λοιμώξεις
μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο βάδισης και να δημιουργήσουν εικόνα που μοιάζει με χωλότητα.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Η διάγνωση ξεκινά από την κλινική εξέταση.
Ο κτηνίατρος ή ο έμπειρος κτηνοτρόφος εξετάζει:
- ποιο άκρο επηρεάζεται,
- ποια περιοχή πονά,
- την κατάσταση του μεσοδακτύλιου δέρματος,
- το τοίχωμα και τη σόλα της χηλής,
- την παρουσία αποκόλλησης ή νέκρωσης,
- πρήξιμο ή πυώδες υλικό,
- και το πόσα ζώα παρουσιάζουν την ίδια εικόνα.
Σε προβλήματα ολόκληρου κοπαδιού μπορεί να χρειαστεί εργαστηριακός έλεγχος για τον εντοπισμό του παθογόνου ή τον διαχωρισμό διαφορετικών λοιμωδών αιτιών.
Για το footrot, μοριακές εξετάσεις σε επιχρίσματα από το μεσοδακτύλιο μπορούν, όπου είναι διαθέσιμες, να βοηθήσουν στην ανίχνευση του D. nodosus ακόμη και σε ζώα χωρίς εμφανή συμπτώματα.
Αντιμετώπιση και θεραπεία
Η θεραπεία εξαρτάται από την αιτία. Δεν υπάρχει μία αγωγή που να είναι σωστή για κάθε κουτσό πρόβατο.
Σε λοιμώδη footrot
Η έγκαιρη θεραπεία είναι κρίσιμη.
Σε εγκατεστημένο footrot μπορεί να χρειαστεί συστηματική αντιμικροβιακή αγωγή. Δραστικές ουσίες όπως μακράς δράσης οξυτετρακυκλίνη ή ορισμένα μακρολίδια χρησιμοποιούνται διεθνώς σε κτηνιατρικά πρωτόκολλα, όμως η επιλογή συγκεκριμένου προϊόντος πρέπει να γίνεται από κτηνίατρο και με βάση τα εγκεκριμένα προϊόντα που είναι διαθέσιμα στην Ελλάδα.
Η θεραπεία μπορεί επίσης να περιλαμβάνει:
- τοπική αντιμετώπιση,
- καθαρό και ξηρό περιβάλλον,
- απομόνωση των προσβεβλημένων ζώων,
- και αναλγησία όταν χρειάζεται.
Η επιλογή φαρμάκου, η δόση, η διάρκεια θεραπείας και οι χρόνοι αναμονής για γάλα και κρέας πρέπει να καθορίζονται από τον κτηνίατρο και το εγκεκριμένο κτηνιατρικό προϊόν.
Γιατί μπορεί να αποτύχει η θεραπεία;
Συχνές αιτίες αποτυχίας είναι:
- λάθος διάγνωση,
- καθυστέρηση στη θεραπεία,
- επιστροφή του ζώου αμέσως σε μολυσμένο υγρό χώρο,
- χρόνια βλάβη της χηλής,
- παραμονή φορέων στο κοπάδι,
- ή αντιμετώπιση μόνο των πολύ σοβαρών περιστατικών ενώ ήπια κρούσματα συνεχίζουν να μεταδίδουν το πρόβλημα.
Πότε κόβουμε τη χηλή;
Η περιποίηση της χηλής έχει θέση όταν υπάρχει πραγματική υπερανάπτυξη ή παραμόρφωση.
Όμως η παλιά λογική ότι κάθε κουτσό πρόβατο πρέπει να υποβάλλεται σε έντονο κόψιμο της χηλής δεν θεωρείται πλέον σωστή.
Η υπερβολική αφαίρεση κεράτινου ιστού μπορεί:
- να προκαλέσει αιμορραγία,
- να εκθέσει ευαίσθητους ιστούς,
- να αυξήσει τον πόνο,
- και να καθυστερήσει την επούλωση.
Σε footrot ειδικά, η επιθετική αφαίρεση χηλής δεν αποτελεί βασική θεραπεία και μπορεί να κάνει περισσότερο κακό παρά καλό.
Τι ρόλο έχουν τα ποδόλουτρα;
Τα ποδόλουτρα μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμο εργαλείο, αλλά πρέπει να ξέρουμε τι προσπαθούμε να πετύχουμε.
Έχουν μεγαλύτερη χρησιμότητα:
- στη μεσοδακτύλια δερματίτιδα,
- στη μείωση του μικροβιακού φορτίου,
- και σε οργανωμένα προγράμματα ελέγχου.
Δεν πρέπει όμως να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο της σωστής θεραπείας ενός ζώου με εγκατεστημένο footrot ή βαθιά λοίμωξη.
Διαφορετικές πηγές και προγράμματα ελέγχου χρησιμοποιούν διαφορετικά πρωτόκολλα ποδόλουτρων. Για αυτό η συγκέντρωση, η διάρκεια και η επιλογή του προϊόντος πρέπει να βασίζονται σε συγκεκριμένο κτηνιατρικό σχέδιο.
Βρήκα κουτσό πρόβατο – τι κάνω;
- Παρατηρώ το ζώο να περπατά.
- Εντοπίζω ποιο πόδι επηρεάζεται.
- Πιάνω και εξετάζω το άκρο.
- Καθαρίζω απαλά τη χηλή χωρίς βαθύ κόψιμο.
- Ελέγχω μεσοδακτύλιο, σόλα, τοίχωμα και στεφάνη.
- Ψάχνω για οσμή, πύον, αποκόλληση, τραυματισμό ή ξένο σώμα.
- Ελέγχω αν υπάρχουν άλλα κουτσά ζώα.
- Απομονώνω ύποπτα λοιμώδη περιστατικά.
- Καταγράφω το ζώο και το πρόβλημα.
- Επικοινωνώ με κτηνίατρο όταν η αιτία δεν είναι σαφής ή η βλάβη είναι σοβαρή.
Πότε καλούμε άμεσα κτηνίατρο;
Χρειάζεται άμεση κτηνιατρική αξιολόγηση όταν:
- το ζώο δεν πατά καθόλου το άκρο,
- υπάρχει έντονο πρήξιμο,
- υπάρχει πυρετός ή σοβαρή κατάπτωση,
- υπάρχει βαθύ απόστημα ή μεγάλη ποσότητα πύου,
- υπάρχει υποψία κατάγματος,
- η βλάβη φτάνει στη στεφάνη ή φαίνεται να καταστρέφει τη χηλή,
- κουτσαίνουν πολλά ζώα μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα,
- ή προηγούμενες θεραπείες δεν έχουν αποτέλεσμα.
Πρόληψη σε επίπεδο κοπαδιού
Η πραγματική επιτυχία δεν είναι να θεραπεύουμε συνεχώς κουτσά ζώα αλλά να μειώσουμε τον αριθμό των νέων περιστατικών.
1. Αντιμετωπίζουμε γρήγορα κάθε νέο κρούσμα
Ακόμη και η ήπια χωλότητα μπορεί να είναι μεταδοτική. Η καθυστέρηση επιτρέπει τη διασπορά.
2. Απομονώνουμε επαναλαμβανόμενα ή χρόνια περιστατικά
Χρόνια ζώα μπορεί να λειτουργούν ως μόνιμη δεξαμενή μόλυνσης.
3. Καραντίνα στα νέα ζώα
Κάθε νέο πρόβατο μπορεί να εισαγάγει παθογόνα που δεν υπήρχαν προηγουμένως στο κοπάδι.
Η καραντίνα πρέπει να διαρκεί αρκετό χρόνο ώστε να υπάρχει δυνατότητα παρακολούθησης και εξέτασης των ποδιών πριν από την ανάμιξη με το υπόλοιπο κοπάδι.
4. Μειώνουμε την παρατεταμένη υγρασία
Λάσπη, βρώμικοι χώροι συγκέντρωσης και συνεχώς υγρό έδαφος ευνοούν πολλά λοιμώδη προβλήματα των ποδιών.
5. Καθαρίζουμε εξοπλισμό και εργαλεία
Ψαλίδια χηλών, χώροι χειρισμού και μεταφορικά μέσα μπορούν να μεταφέρουν μολυσμένο υλικό από ζώο σε ζώο.
6. Δεν βασιζόμαστε στη ρουτίνα του «κόβω όλες τις χηλές»
Η προληπτική υπερβολική περιποίηση δεν έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τη χωλότητα και μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο τραυματισμού.
7. Εμβολιασμός όπου υπάρχει ένδειξη
Σε ορισμένες χώρες υπάρχουν εμβόλια κατά συγκεκριμένων στελεχών του D. nodosus. Η διαθεσιμότητα και η καταλληλότητά τους διαφέρουν ανά χώρα και πρέπει να αξιολογούνται με τον κτηνίατρο.
Ένας απλός στόχος για το κοπάδι
Ένας χρήσιμος πρακτικός στόχος είναι να καταγράφεται τακτικά πόσα ζώα κουτσαίνουν.
Δεν αρκεί η εντύπωση ότι «δεν έχουμε πολλά».
Αν σε 200 προβατίνες κουτσαίνουν 10, η χωλότητα είναι 5%. Αν μετά από έξι μήνες κουτσαίνουν 4, έχει πέσει στο 2%.
Μόνο όταν μετράμε μπορούμε να ξέρουμε αν τα μέτρα που εφαρμόζουμε πραγματικά δουλεύουν.
Συχνές ερωτήσεις
Πρέπει να κόβω τη χηλή κάθε φορά που ένα πρόβατο κουτσαίνει;
Όχι. Πρώτα πρέπει να βρεθεί η αιτία. Η υπερβολική περιποίηση μπορεί να επιδεινώσει ορισμένες βλάβες.
Το ποδόλουτρο θεραπεύει το footrot;
Μπορεί να αποτελεί μέρος ενός προγράμματος ελέγχου, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται η μοναδική θεραπεία ενός ζώου με εγκατεστημένο σοβαρό footrot.
Πρέπει να απομονώνω ένα κουτσό ζώο;
Όταν υπάρχει πιθανότητα λοιμώδους αιτίας, η απομόνωση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη γιατί μειώνει τη διασπορά στο κοπάδι.
Χρειάζεται πάντα αντιβίωση;
Όχι. Η αντιμικροβιακή αγωγή έχει θέση σε συγκεκριμένες βακτηριακές λοιμώξεις. Δεν χρειάζεται σε κάθε τραυματισμό ή μη λοιμώδη αιτία.
Γιατί ξανακουτσαίνει το ίδιο πρόβατο;
Μπορεί να υπάρχει χρόνια βλάβη, ανεπαρκής θεραπεία, επαναμόλυνση ή ζώο-φορέας που υποτροπιάζει.
Πρέπει να κρατάω ζώα που παθαίνουν συνεχώς footrot;
Τα επαναλαμβανόμενα χρόνια περιστατικά αποτελούν σημαντικό πρόβλημα για το κοπάδι και σε οργανωμένα προγράμματα ελέγχου συχνά εξετάζεται η απομάκρυνσή τους.
Η λάσπη προκαλεί μόνη της footrot;
Όχι. Η υγρασία δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για τη μόλυνση και τη μετάδοση, αλλά χρειάζεται να υπάρχει και το αντίστοιχο παθογόνο.
Συμπέρασμα
Η χωλότητα στα πρόβατα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν ένα απλό πρόβλημα της χηλής.
Μπορεί να οφείλεται σε τραυματισμό, μεσοδακτύλια δερματίτιδα, footrot, CODD, απόστημα, αρθρίτιδα ή σε μια σειρά άλλων καταστάσεων που χρειάζονται διαφορετική αντιμετώπιση.
Η αποτελεσματικότερη στρατηγική είναι ο συνδυασμός έγκαιρης εξέτασης, σωστής διάγνωσης, γρήγορης θεραπείας, απομόνωσης των λοιμωδών περιστατικών και οργανωμένης πρόληψης σε επίπεδο κοπαδιού.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- MSD Veterinary Manual – Overview of Lameness in Sheep.
- MSD Veterinary Manual – Contagious Footrot in Sheep.
- MSD Veterinary Manual – Interdigital Dermatitis in Sheep.
- MSD Veterinary Manual – Foot Abscesses in Sheep.
- AHDB – Lameness in Sheep και Five-Point Plan.
- University of Warwick / δημοσιευμένα δεδομένα για τη χωλότητα σε αγγλικά κοπάδια προβάτων.
- Επιστημονική βιβλιογραφία για contagious ovine digital dermatitis (CODD).
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου